Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Ushbu maqolada populyatsiya genetikasi jarayonlarini modellashtirishda tarmoqlanish jarayonlarining matematik imkoniyatlari tadqiq etiladi. Asosiy e’tibor Galton–Vatson jarayoni, ko‘p tipli tarmoqlanish jarayonlari va uzluksiz vaqtli Markov tarmoqlanish modellarining genetik populyatsiyalarda allellarning ko‘payishi, yo‘qolishi, fiksatsiyasi va mutatsiyaga uchrashi bilan bog‘liq stoxastik mexanizmlarni ifodalashdagi roliga qaratiladi. Bir tipli Galton–Vatson modeli orqali mutant allel kam sonli bo‘lgan dastlabki bosqichda uning nasliy liniyasining omon qolish ehtimoli aniqlanadi. Hosil qiluvchi funksiyalar yordamida yo‘qolib ketish ehtimolining asosiy funksional tenglamasi olinadi va kritik, subkritik hamda superkritik rejimlar o‘rtasidagi farq matematik jihatdan asoslanadi.
Kalit so'zlar: tarmoqlanish jarayoni, Galton–Vatson jarayoni, ko‘p tipli tarmoqlanish, populyatsiya genetikasi, allel chastotasi, mutatsiya, genetik drift, fiksatsiya, tanlanish, hosil qiluvchi funksiya, Perron–Frobenius teoremasi, stoxastik modellashtirish.
Аннотация. В данной статье исследуются математические возможности ветвящихся процессов для моделирования процессов популяционной генетики. Основное внимание уделяется роли процесса Белмана–Гальтона–Ватсона, многотипных ветвящихся процессов и ветвящихся моделей Марковского типа с непрерывным временем в описании стохастических механизмов, связанных с размножением, вымиранием, фиксацией и мутацией аллелей в генетических популяциях. С помощью однотипной модели Гальтона–Ватсона определяется вероятность выживания линии мутантного аллеля на начальной стадии, когда мутантный аллель присутствует в небольшом количестве копий. С использованием производящих функций выводится основное функциональное уравнение для вероятности вымирания, а математически обосновывается различие между критическим, субкритическим и сверхкритическим режимами.
Ключевые слова: Ключевые слова: ветвящийся процесс, процесс Гальтона–Ватсона, многотипный ветвящийся процесс, популяционная генетика, частота аллеля, мутация, генетический дрейф, фиксация, отбор, производящая функция, теорема Перрона–Фробениуса, стохастическое моделирование.
Abstract. This paper investigates the mathematical potential of branching processes for modeling processes in population genetics. Particular attention is devoted to the role of the Galton–Watson process, multitype branching processes, and continuous-time Markov branching models in describing stochastic mechanisms associated with the reproduction, extinction, fixation, and mutation of alleles in genetic populations. Using the single-type Galton–Watson model, the probability of survival of a mutant allele lineage is determined at the initial stage when the mutant allele is present in a small number of copies. By means of generating functions, the fundamental functional equation for the extinction probability is derived, and the mathematical distinction between critical, subcritical, and supercritical regimes is established.
Keywords: Keywords: branching process, Galton–Watson process, multitype branching process, population genetics, allele frequency, mutation, genetic drift, fixation, selection, generating function, Perron–Frobenius theorem, stochastic modeling.