Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Sportchining funksional holatini bitta puls o‘lchovi yoki alohida funksional sinama bilan baholash organizmning yuklamaga javobi, vegetativ boshqaruvi va tiklanishini to‘liq aks ettirmaydi. Ushbu ilmiy-analitik sharhning maqsadi yuqori malakali sportchilarda joriy funksional holat, tiklanish dinamikasi va adaptatsion zaxiralarni baholashda klassik funksional sinamalarni zamonaviy fiziologik monitoring bilan uyg‘unlashtirishdir. Tahlilga 19 ta manba, jumladan 2024–2026-yillarda e’lon qilingan 10 ta zamonaviy tadqiqot va sharh kiritildi. YuUCh, HRR, HRV, RMSSD/LnRMSSD, faol ortostatik va Rufye sinamalari, submaksimal testlar, RPE, uyqu, laktat, ayrim biokimyoviy ko‘rsatkichlar hamda tanaga taqiladigan qurilmalarning axborot qiymati qiyoslandi. Natijalar sportchini yagona guruh me’yori bilan emas, avvalo uning individual bazaviy diapazoni, sport ixtisosligi va mashg‘ulot sikli bosqichi fonida baholash maqsadga muvofiqligini ko‘rsatdi. Rufye sinamasi tezkor skrining vositasi sifatida foydali, biroq uni HRV, HRR va standartlashtirilgan yuklama sinamalari bilan birga talqin qilish zarur.
Kalit so'zlar: funksional holat, adaptatsion zaxira, tiklanish, yurak ritmi variabelligi, HRV, HRR, Rufye sinamasi, faol ortostatik sinama
Аннотация. Функциональное состояние спортсмена нельзя полноценно оценить по разовому измерению частоты сердечных сокращений или одной функциональной пробе, поскольку реакция на нагрузку, вегетативная регуляция и восстановление представляют взаимосвязанные физиологические процессы. Цель обзора - объединить классические функциональные пробы с современными показателями мониторинга для оценки текущего состояния, восстановления и адаптационных резервов высококвалифицированных спортсменов. Проанализировано 19 источников, включая 10 публикаций 2024–2026 гг. Сопоставлена информативность ЧСС, HRR, HRV, RMSSD/LnRMSSD, активной ортостатической и пробы Руфье, субмаксимальных тестов, RPE, сна, лактата, отдельных биохимических показателей и носимых устройств. Показано, что продольная оценка относительно индивидуального базового диапазона физиологически обоснованнее механического сравнения с единой групповой нормой. Проба Руфье сохраняет значение доступного скринингового метода, но ее результаты следует интерпретировать совместно с HRV, HRR и стандартизированными нагрузочными тестами.
Ключевые слова: функциональное состояние, адаптационные резервы, восстановление, вариабельность сердечного ритма, HRV, HRR, проба Руфье, активная ортостатическая проба.
Abstract. Athlete functional status cannot be adequately assessed from a single resting heart-rate value or one functional test because exercise response, autonomic regulation, and recovery are interrelated physiological processes. This scientific-analytical review aimed to integrate classical functional tests with contemporary monitoring indicators for evaluating current functional status, recovery dynamics, and adaptive reserves in highly trained athletes. Nineteen sources were analyzed, including ten publications from 2024–2026. The physiological utility of heart rate, HRR, HRV, RMSSD/LnRMSSD, active orthostatic and Ruffier tests, submaximal exercise tests, RPE, sleep, lactate, selected biochemical indicators, and wearable devices was compared. The evidence supports longitudinal within-athlete interpretation against an individual baseline range rather than mechanical comparison with a single group norm. The Ruffier test remains useful for rapid screening, but its findings are more informative when interpreted together with HRV, HRR, and standardized exercise-response measures.
Keywords: functional status, adaptive reserve, recovery, heart rate variability, HRV, HRR, Ruffier test, active orthostatic test.