Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Ushbu maqolada Markaziy Qizilqum fosforitlarini qazib olish va boyitish jarayonida hosil boʻladigan chiqindilar – minerallashgan massa, shlamli fosforit va changsimon fraksiyalarning kimyoviy tarkibi, texnologik xususiyatlari hamda ulardan suyuq va suspenziyali mineral oʻgʻitlar olish imkoniyatlari nazariy jihatdan tahlil qilingan. Suyuq (eritma holidagi) va suspenziyali oʻgʻitlarning tasnifi, afzallik va kamchiliklari yoritilib, fosfat chiqindilarini azot va fosfat kislotalari bilan parchalash, pulpani ammiak bilan neytrallash va suspenziyalarni bentonit gili yordamida barqarorlashtirish boʻyicha ilmiy manbalardagi maʼlumotlar tizimlashtirilgan. Adabiyotda keltirilgan tarkiblar asosida kislotaning stexiometrik sarfi va uning karbonatlarga sarflanadigan ulushi hisoblab chiqilgan. Suyuq fazali qayta ishlash usullarining past navli, yuqori karbonatli xom ashyo uchun afzalligi asoslanib, suspenziyali oʻgʻit olishning printsipial texnologik sxemasi va kelgusi tadqiqotlar yoʻnalishlari taklif etilgan.
Kalit so'zlar: fosfat chiqindilari, minerallashgan massa, shlamli fosforit, Markaziy Qizilqum, suyuq oʻgʻit, suspenziyali oʻgʻit, kislotali parchalash, bentonit, stabilizator
Аннотация. В статье теоретически проанализированы химический состав и технологические особенности отходов, образующихся при добыче и обогащении фосфоритов Центральных Кызылкумов, – минерализованной массы, шламового фосфорита и пылевидных фракций, а также возможности получения на их основе жидких и суспензированных минеральных удобрений. Рассмотрены классификация, преимущества и недостатки жидких (растворных) и суспензированных удобрений, систематизированы литературные данные по разложению фосфатных отходов азотной и фосфорной кислотами, аммонизации пульпы и стабилизации суспензий бентонитовой глиной. На основе приведённых в литературе составов рассчитаны стехиометрический расход кислоты и доля, приходящаяся на разложение карбонатов. Обосновано преимущество жидкофазных методов переработки для низкосортного высококарбонатного сырья, предложены принципиальная технологическая схема получения суспензированного удобрения и направления дальнейших исследований.
Ключевые слова: фосфатные отходы, минерализованная масса, шламовый фосфорит, Центральные Кызылкумы, жидкое удобрение, суспензированное удобрение, кислотное разложение, бентонит, стабилизатор
Abstract. The article provides a theoretical analysis of the chemical composition and technological properties of the waste generated during the mining and beneficiation of Central Kyzylkum phosphorites – mineralized mass, sludge phosphorite and dust fractions – and of the possibilities of producing liquid and suspension mineral fertilizers on their basis. The classification, advantages and disadvantages of liquid (solution) and suspension fertilizers are reviewed, and published data on the decomposition of phosphate waste with nitric and phosphoric acids, ammoniation of the pulp and stabilization of suspensions with bentonite clay are systematized. Based on the compositions reported in the literature, the stoichiometric acid consumption and the share spent on carbonate decomposition are calculated. The advantage of liquid-phase processing for low-grade, high-carbonate raw material is substantiated, and a conceptual process flow sheet for suspension fertilizer production and directions for further research are proposed.
Keywords: phosphate waste, mineralized mass, sludge phosphorite, Central Kyzylkum, liquid fertilizer, suspension fertilizer, acid decomposition, bentonite, stabilizer.