Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 31 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

KALSIY GOMEOSTAZI VA GLUTAMATERGIK SIGNALIZATSIYANING ALSGEYMER KASALLIGIDAGI SINAPTIK DISFUNKSIYADAGI ROLI: POLIFENOLLARNING NEYROPROTEKTOR POTENTSIALI

Afzalova Sayyora Abduaxatovna
Xoshimov Nozimjon Numonjonovich, OʻzMU huzuridagi biofizika va biokimyo instituti biologiya fanlari doktori, katta ilmiy xodim
O'zbekcha

KALSIY GOMEOSTAZI VA GLUTAMATERGIK SIGNALIZATSIYANING ALSGEYMER KASALLIGIDAGI SINAPTIK DISFUNKSIYADAGI ROLI: POLIFENOLLARNING NEYROPROTEKTOR POTENTSIALI

Annotatsiya. Alsgeymer kasalligi (AK) amiloid-β (Aβ) toʻplanishi va patologik Tau oʻzgarishlari bilan bir qatorda, erta sinaptik disfunksiya, glutamatergik neyrotransmissiya va kalsiy (Ca²⁺) signalizatsiyasining buzilishi, mitoxondrial disfunksiya, oksidativ stress va neyroyalligʻlanish bilan kechuvchi koʻp omilli neyrodegenerativ jarayondir. Ushbu obzorning maqsadi AK bilan bogʻliq sinaptik disfunksiyada glutamatergik signalizatsiya va neyronal Ca²⁺ gomeostazining fiziologik ahamiyatini tizimlashtirish hamda polifenollarning ushbu jarayonlarni modulyatsiya qilish potentsialini baholashdan iborat. Fiziologik sharoitda AMPA va NMDA retseptorlari orqali nazoratlangan ion oqimlari, endoplazmatik retikulum va mitoxondriya bilan Ca²⁺ almashinuvi sinaptik plastiklik va neyron bioenergetikasini taʼminlaydi. AK modellarida Aβ/Tau bilan bogʻliq oʻzgarishlar retseptor funksiyasi, organellalar oʻrtasidagi Ca²⁺ almashinuvi va mitoxondrial metabolizmni izdan chiqarishi mumkin. Kalamush bosh miyasi sinaptosomalarida olingan mahalliy eksperimental maʼlumotlar ayrim polifenollar L-glutamatga bogʻliq Ca²⁺ javoblarini va NMDA/VGCC bilan bogʻliq funksional jarayonlarni modulyatsiya qilishini koʻrsatadi. Biroq funksional Ca²⁺ oʻzgarishlarini toʻgʻridan-toʻgʻri retseptor bogʻlanishi yoki insonda terapevtik samara bilan tenglashtirish mumkin emas. Ca²⁺ disgomeostazi Aβ yoki Tau gipotezasining oʻrnini bosuvchi emas, balki sinaptik, mitoxondrial va oksidativ mexanizmlarni oʻzaro bogʻlovchi muhim fiziologik-patofiziologik komponent sifatida qaralishi maqsadga muvofiq.

Kalit so'zlar: Alsgeymer kasalligi; sinaptik disfunksiya; glutamat; NMDA-retseptor; AMPA-retseptor; kalsiy gomeostazi; mitoxondriya; polifenollar; sinaptosoma.

Русский

РОЛЬ КАЛЬЦИЕВОГО ГОМЕОСТАЗА И ГЛУТАМАТЕРГИЧЕСКОЙ СИГНАЛИЗАЦИИ В СИНАПТИЧЕСКОЙ ДИСФУНКЦИИ ПРИ БОЛЕЗНИ АЛЬЦГЕЙМЕРА: НЕЙРОПРОТЕКТОРНЫЙ ПОТЕНЦИАЛ ПОЛИФЕНОЛОВ

Аннотация. Болезнь Альцгеймера (БА) представляет собой многофакторный нейродегенеративный процесс, протекающий наряду с накоплением амилоида-β (Аβ) и патологическими изменениями Tau, с ранней синаптической дисфункцией, нарушением глутаматергической нейротрансмиссии и кальциевой (Ca²⁺) сигнализации, митохондриальной дисфункцией, оксидативным стрессом и нейровоспалением. Цель настоящего обзора — систематизировать физиологическое значение глутаматергической сигнализации и нейронального Ca²⁺ гомеостаза в синаптической дисфункции при БА, а также оценить потенциал полифенолов в модуляции данных процессов. В физиологических условиях контролируемые ионные потоки через AMPA- и NMDA-рецепторы, а также обмен Ca²⁺ с эндоплазматическим ретикулумом и митохондриями обеспечивают синаптическую пластичность и биоэнергетику нейрона. При моделях БА изменения, связанные с Аβ/Tau, могут нарушать функцию рецепторов, межорганелльный обмен Ca²⁺ и митохондриальный метаболизм. Локальные экспериментальные данные, полученные на синаптосомах головного мозга крыс, показывают, что отдельные полифенолы модулируют Ca²⁺-ответы, связанные с L-глутаматом, и функциональные процессы, связанные с NMDA/VGCC. Однако функциональные изменения Ca²⁺ нельзя напрямую отождествлять со связыванием рецептора или терапевтическим эффектом у человека. Дисгомеостаз Ca²⁺ следует рассматривать не как замену амилоидной или Tau-гипотезы, а как важный физиолого-патофизиологический компонент, связывающий синаптические, митохондриальные и оксидативные механизмы. --- 474 ---

Ключевые слова: болезнь Альцгеймера; синаптическая дисфункция; глутамат; NMDA-рецептор; AMPA- рецептор; кальциевый гомеостаз; митохондрия; полифенолы; синаптосома.

English

CALCIUM HOMEOSTASIS AND GLUTAMATERGIC SIGNALING IN SYNAPTIC DYSFUNCTION IN ALZHEIMERʼS DISEASE: NEUROPROTECTIVE POTENTIAL OF POLYPHENOLS

Abstract. Alzheimerʼs disease (AD) is a multifactorial neurodegenerative process characterized, alongside amyloid-β (Aβ) accumulation and pathological Tau changes, by early synaptic dysfunction, disrupted glutamatergic neurotransmission and calcium (Ca²⁺) signaling, mitochondrial dysfunction, oxidative stress, and neuroinflammation. This review aims to systematize the physiological relevance of glutamatergic signaling and neuronal Ca²⁺ homeostasis in AD-related synaptic dysfunction, and to evaluate the potential of polyphenols to modulate these processes. Under physiological conditions, controlled ion flux through AMPA and NMDA receptors, together with Ca²⁺ exchange with the endoplasmic reticulum and mitochondria, sustains synaptic plasticity and neuronal bioenergetics. In AD models, Aβ/Tau-related changes may disrupt receptor function, inter-organelle Ca²⁺ exchange, and mitochondrial metabolism. Local experimental data obtained on rat brain synaptosomes indicate that certain polyphenols modulate L- glutamate-dependent Ca²⁺ responses and NMDA/VGCC-related functional processes. However, functional Ca²⁺ changes cannot be directly equated with receptor binding or therapeutic efficacy in humans. Ca²⁺ dyshomeostasis should not be regarded as a substitute for the amyloid or Tau hypotheses, but as an important physiological–pathophysiological component linking synaptic, mitochondrial, and oxidative mechanisms.

Keywords: Alzheimerʼs disease; synaptic dysfunction; glutamate; NMDA receptor; AMPA receptor; calcium homeostasis; mitochondria; polyphenols; synaptosome.

Fayllar

kalsiy-gomeostazi-va-glutamatergik-signalizatsiyaning-alsgey.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 03.00.00-Biologiya fanlari
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 31 Aug 2026
Tashkilot OʻzMU huzuridagi biofizika va biokimyo instituti
ID 89046-1794044109
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.
Ilmiy ID-lar