Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Alsgeymer kasalligi (AK) amiloid-β (Aβ) toʻplanishi va patologik Tau oʻzgarishlari bilan bir qatorda, erta sinaptik disfunksiya, glutamatergik neyrotransmissiya va kalsiy (Ca²⁺) signalizatsiyasining buzilishi, mitoxondrial disfunksiya, oksidativ stress va neyroyalligʻlanish bilan kechuvchi koʻp omilli neyrodegenerativ jarayondir. Ushbu obzorning maqsadi AK bilan bogʻliq sinaptik disfunksiyada glutamatergik signalizatsiya va neyronal Ca²⁺ gomeostazining fiziologik ahamiyatini tizimlashtirish hamda polifenollarning ushbu jarayonlarni modulyatsiya qilish potentsialini baholashdan iborat. Fiziologik sharoitda AMPA va NMDA retseptorlari orqali nazoratlangan ion oqimlari, endoplazmatik retikulum va mitoxondriya bilan Ca²⁺ almashinuvi sinaptik plastiklik va neyron bioenergetikasini taʼminlaydi. AK modellarida Aβ/Tau bilan bogʻliq oʻzgarishlar retseptor funksiyasi, organellalar oʻrtasidagi Ca²⁺ almashinuvi va mitoxondrial metabolizmni izdan chiqarishi mumkin. Kalamush bosh miyasi sinaptosomalarida olingan mahalliy eksperimental maʼlumotlar ayrim polifenollar L-glutamatga bogʻliq Ca²⁺ javoblarini va NMDA/VGCC bilan bogʻliq funksional jarayonlarni modulyatsiya qilishini koʻrsatadi. Biroq funksional Ca²⁺ oʻzgarishlarini toʻgʻridan-toʻgʻri retseptor bogʻlanishi yoki insonda terapevtik samara bilan tenglashtirish mumkin emas. Ca²⁺ disgomeostazi Aβ yoki Tau gipotezasining oʻrnini bosuvchi emas, balki sinaptik, mitoxondrial va oksidativ mexanizmlarni oʻzaro bogʻlovchi muhim fiziologik-patofiziologik komponent sifatida qaralishi maqsadga muvofiq.
Kalit so'zlar: Alsgeymer kasalligi; sinaptik disfunksiya; glutamat; NMDA-retseptor; AMPA-retseptor; kalsiy gomeostazi; mitoxondriya; polifenollar; sinaptosoma.
Аннотация. Болезнь Альцгеймера (БА) представляет собой многофакторный нейродегенеративный процесс, протекающий наряду с накоплением амилоида-β (Аβ) и патологическими изменениями Tau, с ранней синаптической дисфункцией, нарушением глутаматергической нейротрансмиссии и кальциевой (Ca²⁺) сигнализации, митохондриальной дисфункцией, оксидативным стрессом и нейровоспалением. Цель настоящего обзора — систематизировать физиологическое значение глутаматергической сигнализации и нейронального Ca²⁺ гомеостаза в синаптической дисфункции при БА, а также оценить потенциал полифенолов в модуляции данных процессов. В физиологических условиях контролируемые ионные потоки через AMPA- и NMDA-рецепторы, а также обмен Ca²⁺ с эндоплазматическим ретикулумом и митохондриями обеспечивают синаптическую пластичность и биоэнергетику нейрона. При моделях БА изменения, связанные с Аβ/Tau, могут нарушать функцию рецепторов, межорганелльный обмен Ca²⁺ и митохондриальный метаболизм. Локальные экспериментальные данные, полученные на синаптосомах головного мозга крыс, показывают, что отдельные полифенолы модулируют Ca²⁺-ответы, связанные с L-глутаматом, и функциональные процессы, связанные с NMDA/VGCC. Однако функциональные изменения Ca²⁺ нельзя напрямую отождествлять со связыванием рецептора или терапевтическим эффектом у человека. Дисгомеостаз Ca²⁺ следует рассматривать не как замену амилоидной или Tau-гипотезы, а как важный физиолого-патофизиологический компонент, связывающий синаптические, митохондриальные и оксидативные механизмы. --- 474 ---
Ключевые слова: болезнь Альцгеймера; синаптическая дисфункция; глутамат; NMDA-рецептор; AMPA- рецептор; кальциевый гомеостаз; митохондрия; полифенолы; синаптосома.
Abstract. Alzheimerʼs disease (AD) is a multifactorial neurodegenerative process characterized, alongside amyloid-β (Aβ) accumulation and pathological Tau changes, by early synaptic dysfunction, disrupted glutamatergic neurotransmission and calcium (Ca²⁺) signaling, mitochondrial dysfunction, oxidative stress, and neuroinflammation. This review aims to systematize the physiological relevance of glutamatergic signaling and neuronal Ca²⁺ homeostasis in AD-related synaptic dysfunction, and to evaluate the potential of polyphenols to modulate these processes. Under physiological conditions, controlled ion flux through AMPA and NMDA receptors, together with Ca²⁺ exchange with the endoplasmic reticulum and mitochondria, sustains synaptic plasticity and neuronal bioenergetics. In AD models, Aβ/Tau-related changes may disrupt receptor function, inter-organelle Ca²⁺ exchange, and mitochondrial metabolism. Local experimental data obtained on rat brain synaptosomes indicate that certain polyphenols modulate L- glutamate-dependent Ca²⁺ responses and NMDA/VGCC-related functional processes. However, functional Ca²⁺ changes cannot be directly equated with receptor binding or therapeutic efficacy in humans. Ca²⁺ dyshomeostasis should not be regarded as a substitute for the amyloid or Tau hypotheses, but as an important physiological–pathophysiological component linking synaptic, mitochondrial, and oxidative mechanisms.
Keywords: Alzheimerʼs disease; synaptic dysfunction; glutamate; NMDA receptor; AMPA receptor; calcium homeostasis; mitochondria; polyphenols; synaptosome.