Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Mazkur maqolada qishloq xoʻjaligida sintetik pestitsidlardan foydalanishning atrof-muhit, tuproq mikroflorasi va inson salomatligiga salbiy taʼsiri hamda ularga ekologik xavfsiz muqobil sifatida biopestitsid va bionanopestitsidlardan foydalanish imkoniyatlari yoritilgan. Biopestitsidlarning asosiy afzalliklari bilan bir qatorda, ularning ultrabinafsha nurlanish, harorat, namlik va yogʻingarchilikka sezgirligi, taʼsirining sekin namoyon boʻlishi, yuqori spesifikligi hamda saqlash va tashishdagi cheklovlari tahlil qilib chiqilgan. Shuningdek, bionanopestitsidlarning shakllanish tarixi, biotexnologiya va nanotexnologiyalar integratsiyasi asosida rivojlanishi hamda biologik faol moddalarni nanoenkapsulyatsiya qilish imkoniyatlari koʻrib chiqilgan. Nanotexnologiyalarning faol moddalarning barqarorligi, biologik oʻzlashtirilishi va nazorat qilinadigan ajralib chiqishini yaxshilashdagi ahamiyati koʻrsatib berilgan. Bionanopestitsidlarning istiqbollari bilan bir qatorda, nanomateriallarning ekologik va toksikologik xavfsizligini baholash --- 359 --- zarurligi ham taʼkidlangan. Mazkur yondashuv qishloq xoʻjaligida pestitsidlardan foydalanish samaradorligini oshirish va ekologik yuklamani kamaytirishga xizmat qilishi mumkin.
Kalit so'zlar: bionanopestitsidlar, biopestitsidlar, nanotexnologiya, nanoenkapsulyatsiya, ekologik xavfsizlik, biologik himoya, yashil sintez.
Аннотация. В данной статье освещены негативные последствия использования синтетических пестицидов в сельском хозяйстве для окружающей среды, почвенной микрофлоры и здоровья человека, а также рассмотрены возможности применения биопестицидов и бионанопестицидов в качестве экологически безопасной альтернативы. Наряду с основными преимуществами биопестицидов проанализированы их чувствительность к ультрафиолетовому излучению, температуре, влажности и осадкам, медленное проявление действия, высокая специфичность, а также ограничения, связанные с их хранением и транспортировкой. Кроме того, рассмотрены история формирования бионанопестицидов, их развитие на основе интеграции биотехнологии и нанотехнологий, а также возможности наноинкапсуляции биологически активных веществ. Показано значение нанотехнологий в повышении стабильности, биодоступности и контролируемого высвобождения активных веществ. Наряду с перспективами применения бионанопестицидов подчёркивается необходимость оценки экологической и токсикологической безопасности наноматериалов. Данный подход может способствовать повышению эффективности использования пестицидов в сельском хозяйстве и снижению экологической нагрузки.
Ключевые слова: бионанопестициды, биопестициды, нанотехнологии, наноинкапсуляция, экологическая безопасность, биологическая защита, зелёный синтез.
Abstract. This article discusses the negative effects of the use of synthetic pesticides in agriculture on the environment, soil microflora, and human health, as well as the potential use of biopesticides and bionanopesticides as environmentally safe alternatives. Along with the main advantages of biopesticides, their sensitivity to ultraviolet radiation, temperature, humidity, and precipitation, slow onset of action, high specificity, and limitations associated with storage and transportation are analyzed. The article also examines the history of the development of bionanopesticides, their evolution through the integration of biotechnology and nanotechnology, and the possibilities of nanoencapsulation of biologically active substances. The importance of nanotechnology in improving the stability, bioavailability, and controlled release of active substances is highlighted. Alongside the prospects of bionanopesticides, the need to assess the environmental and toxicological safety of nanomaterials is also emphasized. This approach may contribute to improving the efficiency of pesticide use in agriculture and reducing the environmental burden.
Keywords: bionanopesticides, biopesticides, nanotechnology, nanoencapsulation, environmental safety, biological control, green synthesis.