Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Maqolada yuqori sinf oʻquvchilarida axloqiy dilemmalar asosida refleksiv qaror qabul qilish kompetensiyasini baholashning mezonlari, indikatorlari va diagnostik vositalari nazariy-metodik jihatdan asoslanadi. Tadqiqotning maqsadi mazkur kompetensiyaning tarkibiy tuzilmasiga mos baholash tizimini ishlab chiqishdan iborat. Nazariy tahlil, qiyosiy tahlil, tizimlashtirish, modellashtirish va ekspert yondashuvlariga tayangan holda kompetensiyaning kognitiv, motivatsion-qadriyatli, kommunikativ va refleksiv-amaliy komponentlari ajratildi. Ularga mos ravishda kognitiv-tahliliy, motivatsion-qadriyatli, kommunikativ-dialogik va refleksiv-amaliy mezonlar belgilandi. Har bir mezon boʻyicha kuzatiladigan indikatorlar, ustuvor diagnostik vositalar hamda yuqori, oʻrta va past shakllanganlik darajalarining tavsiflari ishlab chiqildi. Taklif etilgan tizim axloqiy dilemma vaziyatida oʻquvchining faqat yakuniy tanlovini emas, balki muammoni anglash, dalillarni baholash, qadriyatlarga tayanish, boshqa pozitsiyalarni hisobga olish, qaror oqibatlarini tahlil qilish va yangi dalillar asosida oʻz pozitsiyasini qayta koʻrib chiqish jarayonini kompleks baholash imkonini beradi.
Kalit so'zlar: refleksiv qaror qabul qilish, kompetensiya, axloqiy dilemma, baholash mezoni, indikator, diagnostika, refleksiya, qadriyat, dialog, yuqori sinf oʻquvchilari.
Аннотация. В статье теоретически и методически обоснованы критерии, индикаторы и диагностические инструменты оценки компетентности рефлексивного принятия решений на основе моральных дилемм у учащихся старших классов. Цель исследования заключается в разработке системы оценивания, соответствующей структурным компонентам данной компетентности. На основе теоретического и сравнительного анализа, систематизации, моделирования и экспертного подхода выделены когнитивный, мотивационно-ценностный, коммуникативный и рефлексивно-практический компоненты компетентности. В соответствии с ними определены когнитивно- аналитический, мотивационно-ценностный, коммуникативно-диалогический и рефлексивно-практический критерии оценивания. По каждому критерию разработаны наблюдаемые индикаторы, приоритетные диагностические инструменты, а также характеристики высокого, среднего и низкого уровней сформированности компетентности. Предложенная система позволяет комплексно оценивать не только итоговый выбор учащегося в ситуации моральной --- 1177 --- дилеммы, но и процесс осмысления проблемы, оценки аргументов, опоры на ценности, учёта альтернативных позиций, анализа последствий принятого решения и пересмотра собственной позиции на основе новых аргументов.
Ключевые слова: рефлексивное принятие решений, компетентность, моральная дилемма, критерий оценивания, индикатор, диагностика, рефлексия, ценности, диалог, учащиеся старших классов.
Abstract. This article provides a theoretical and methodological substantiation of the criteria, indicators, and diagnostic tools for assessing reflective decision-making competence based on moral dilemmas among upper secondary school students. The aim of the study is to develop an assessment system aligned with the structural components of this competence. Drawing on theoretical analysis, comparative analysis, systematization, modeling, and expert approaches, the cognitive, motivational-value, communicative, and reflective-practical components of the competence were identified. Accordingly, cognitive-analytical, motivational-value, communicative-dialogical, and reflective-practical assessment criteria were established. For each criterion, observable indicators, priority diagnostic tools, and descriptions of high, medium, and low levels of competence development were elaborated. The proposed system enables a comprehensive assessment not only of the studentʼs final choice in a moral dilemma situation, but also of the processes of understanding the problem, evaluating arguments, relying on values, considering alternative perspectives, analyzing the consequences of decisions, and revising oneʼs position in light of new evidence.
Keywords: reflective decision-making, competence, moral dilemma, assessment criterion, indicator, diagnostics, reflection, values, dialogue, upper secondary school students.