Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 31 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

GAZNI QURITISHDA ISHLATILGAN ISHLATILGAN SEOLITLARNI QAYTA ISHLASH TEXNOLOGIYASINI ISHLAB CHIQISH: SHARH VA TEXNOLOGIK BAHOLASH

Rustamov Doston, doctoral student at the Tashkent State Technical University named after Islam Karimov, Republic of Uzbekistan,
Tashkent
Nuritdin Amirqulov, professor, PhD, Tashkent State Technical University named after Islam Karimov, Uzbekistan, Tashkent
O'zbekcha

GAZNI QURITISHDA ISHLATILGAN ISHLATILGAN SEOLITLARNI QAYTA ISHLASH TEXNOLOGIYASINI ISHLAB CHIQISH: SHARH VA TEXNOLOGIK BAHOLASH

Annotatsiya. Seolit molekulyar elaklar suvga yuqori moyilligi, aniq shakllangan mikrogʻovak tuzilishi va chiqish oqimidagi suv konsentratsiyasini juda past darajagacha kamaytirish imkoniyati tufayli tabiiy gazni chuqur quritishda keng qoʻllaniladi. Biroq uzoq muddatli siklik ishlash jarayonida adsorbent gidrotermik qarish, uglerodli choʻkindilar hosil boʻlishi, metanol va ogʻir uglevodorodlarning adsorbsiyalanishi, gʻovaklarning tiqilib qolishi, bogʻlovchi moddaning yemirilishi hamda mexanik ishqalanish natijasida oʻz samaradorligini asta-sekin yoʻqotadi. Molekulyar elak qatlamini toʻliq almashtirish katta miqdorda qattiq chiqindi hosil qiladi, holbuki ishlatilgan materialning muayyan qismi kristall tuzilishini saqlab qolishi va qayta tiklanishi mumkin boʻlgan adsorbsion sigʻimga ega boʻlishi mumkin. Mazkur sharh va texnologik baholashda gazni quritishda qoʻllaniladigan 3A, 4A, 5A va 13X molekulyar elaklarning faolsizlanishi va regeneratsiyasi boʻyicha soʻnggi maʼlumotlar umumlashtirilgan hamda kompleks qayta ishlash texnologiyasi taklif etilgan. Taklif etilayotgan texnologiya xomashyoni aniqlash va saralash, mayda zarrachalarni olib tashlash, analitik diagnostika, past haroratda quritish, termik desorbsiya, zarur hollarda uglerodli qoldiqlarni nazorat ostida oksidlovchi usulda olib tashlash, quruq gaz muhitida sovitish, fraksiyalash, suvni adsorbsiyalash qobiliyatini sinash va mexanik sifat nazoratini oʻz ichiga oladi. Qayta tiklangan materialning xususiyatlariga qarab, regeneratsiyalangan seolit quritish jarayoniga qaytarilishi, talablari nisbatan past boʻlgan adsorbsion jarayonlarga yoʻnaltirilishi yoki alumosilikat ikkilamchi xomashyoga aylantirilishi mumkin. Maqola adabiyotlar sharhi asosida tayyorlangan boʻlib, unda sanoat qurilmasidagi original sinovlar natijalari keltirilmagan. Shu sababli harorat diapazonlari va qabul qilish mezonlari aniq tijoriy seolit turi, bogʻlovchi modda hamda ifloslanish tarkibi uchun alohida tasdiqlanishi lozim boʻlgan dastlabki baholash diapazonlari sifatida taqdim etilgan.

Kalit so'zlar: tabiiy gazni quritish; molekulyar elak; seolit; ishlatilgan adsorbent; regeneratsiya; qayta ishlash; termik ishlov berish; koksni olib tashlash; aylanma iqtisodiyot.

Русский

РАЗРАБОТКА ТЕХНОЛОГИИ ПЕРЕРАБОТКИ ОТРАБОТАННЫХ ЦЕОЛИТОВ, ИСПОЛЬЗУЕМЫХ ДЛЯ ОСУШКИ ГАЗА: ОБЗОР И ТЕХНОЛОГИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА

Аннотация. Цеолитовые молекулярные сита широко применяются для глубокой осушки природного газа благодаря их высокой сродству к воде, хорошо сформированной микропористой структуре и способности обеспечивать очень низкую концентрацию воды на выходе. Однако при длительной циклической эксплуатации адсорбент постепенно теряет свои эксплуатационные характеристики вследствие гидротермического старения, образования углеродистых отложений, адсорбции метанола и тяжёлых углеводородов, блокировки пор, разрушения связующего и механического истирания. Полная замена слоя молекулярного сита приводит к образованию значительного потока твёрдых отходов, несмотря на то, что существенная часть отработанного материала может сохранять кристаллическую структуру и восстанавливаемую адсорбционную способность. В настоящем обзоре и технологической оценке обобщены современные данные о дезактивации и регенерации молекулярных сит 3A, 4A, 5A и 13X, применяемых для осушки газа, и предложен интегрированный маршрут переработки. Предлагаемый маршрут включает идентификацию и сортировку исходного материала, удаление мелких частиц, аналитическую диагностику, низкотемпературную сушку, термическую десорбцию, контролируемое окислительное удаление углеродистых остатков в обоснованных случаях, охлаждение в среде сухого газа, классификацию по фракциям, испытание водоадсорбционной способности и механический контроль качества. В зависимости от восстановленных эксплуатационных характеристик регенерированный материал может быть возвращён в процесс осушки, направлен на менее требовательные адсорбционные процессы или преобразован во вторичное алюмосиликатное сырьё. Статья основана на анализе литературных данных и не содержит результатов оригинальных промышленных испытаний; поэтому температурные диапазоны и критерии приемки представлены как предварительные диапазоны для скрининговой оценки, которые должны быть подтверждены для конкретного коммерческого цеолита, связующего и профиля загрязнений.

Ключевые слова: осушка природного газа; молекулярное сито; цеолит; отработанный адсорбент; регенерация; переработка; термическая обработка; удаление кокса; циркулярная экономика.

English

DEVELOPMENT OF A TECHNOLOGY FOR REPROCESSING SPENT ZEOLITES USED IN GAS DEHYDRATION: A REVIEW AND TECHNOLOGICAL ASSESSMENT

Abstract. Zeolite molecular sieves are widely used for deep dehydration of natural gas because of their high affinity for water, well-defined micropore structure and ability to achieve very low outlet water concentrations. During long-term cyclic operation, however, the adsorbent gradually loses performance as a result of hydrothermal aging, carbonaceous deposits, adsorption of methanol and heavier hydrocarbons, pore blockage, binder deterioration and mechanical attrition. Complete replacement of the molecular sieve bed produces a significant solid-waste stream even though a substantial part of the spent material may retain crystalline structure and recoverable adsorption capacity. This review and technological assessment summarizes recent data on the deactivation and regeneration of 3A, 4A, 5A and 13X molecular sieves used in gas dehydration and proposes an integrated reprocessing route. The proposed route includes feed identification and segregation, removal of fines, analytical diagnosis, low-temperature drying, thermal desorption, controlled oxidative removal of carbonaceous residues when justified, cooling under dry gas, grading, water-adsorption testing and mechanical quality control. Depending on the recovered performance, regenerated material may be returned to dehydration service, redirected to less demanding adsorption duties, or converted into an aluminosilicate secondary raw material. The article is literature- based and does not report original plant trials; therefore, the temperature windows and acceptance criteria are presented as screening ranges that must be validated for the exact commercial zeolite, binder and contamination profile.

Keywords: natural gas dehydration; molecular sieve; zeolite; spent adsorbent; regeneration; reprocessing; thermal treatment; coke removal; circular economy.

Fayllar

gazni-quritishda-ishlatilgan-ishlatilgan-seolitlarni-qayta-i.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 02.00.00-Kimyo fanlari
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 31 Aug 2026
Tashkilot doctoral student at the Tashkent State Technical University
ID 46330-1794043976
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.