Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Ushbu tadqiqot degradatsiyalangan tuproqlarni ekologik reabilitatsiya qilishda noanʼanaviy oʻsimliklardan foydalanishning ahamiyatini baholashga qaratilgan. Tadqiqot obyekti sifatida yuqori biomassa hosil qiluvchi, koʻp yillik va ekologik moslashuvchan Silphium perfoliatum L. oʻsimligi tanlandi. Dala tajribalari 2023-2025 yillarda Samarqand va Andijon viloyatlarining agroekologik sharoitlarida olib borildi. Tadqiqotda ekish muddati, ekish chuqurligi hamda qator oraligʻining oʻsimliklarning unishi, vegetativ rivojlanishi, generativ koʻrsatkichlari va biomassa hosildorligiga taʼsiri oʻrganildi. Natijalarga koʻra, kuzgi ekish muddatlari urugʻlarning unib chiqishi va dastlabki rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratib, 75,1% gacha dala unuvchanligini taʼminladi. 1,5-2,0 sm ekish chuqurligi hamda 90 × 90 sm qator oraligʻida oʻsimliklarning vegetativ va generativ rivojlanishi yuqori boʻldi. Mazkur variantda urugʻhosildorligi 9,7 s/ga, yashil biomassa 1237,8 s/ga gacha yetdi. Olingan natijalar S. perfoliatum L. ning degradatsiyalangan tuproqlarda ekologik barqaror agrotsenozlarni shakllantirish, biologik resurslardan samarali foydalanish va fitomeliorativ tadbirlarni rivojlantirish uchun istiqbolli oʻsimlik ekanligini koʻrsatadi.
Kalit so'zlar: degradatsiyalangan tuproqlar, ekologik reabilitatsiya, noanʼanaviy oʻsimliklar, Silphium perfoliatum L., fitomelioratsiya, agroekologik moslashuv, biomassa, tuproq unumdorligi.
Аннотация. Целью настоящего исследования является оценка экологического значения нетрадиционных растений в реабилитации деградированных почв. В качестве объекта исследования выбрано многолетнее, высокобиомассное и экологически адаптивное растение Silphium perfoliatum L. Полевые эксперименты проводились в 2023-2025 годах в агроэкологических условиях Самаркандской и Андижанской областей. Изучалось влияние сроков посева, глубины заделки семян и ширины междурядий на полевую всхожесть, вегетативное развитие, генеративные показатели и продуктивность биомассы растений. Установлено, что осенние сроки посева создавали благоприятные условия для прорастания семян и начального развития растений, обеспечивая полевую всхожесть до 75,1%. Оптимальная глубина посева 1,5-2,0 см и схема размещения 90 × 90 см способствовали лучшему формированию вегетативных и генеративных органов. При данной схеме урожайность семян достигала 9,7 ц/га, а продуктивность зелёной биомассы -1237,8 ц/га. Полученные результаты свидетельствуют о перспективности S. perfoliatum L. для формирования экологически устойчивых агроценозов на деградированных почвах, эффективного использования биологических ресурсов и развития фитореабилитационных мероприятий.
Ключевые слова: деградированные почвы, экологическая реабилитация, нетрадиционные растения, Silphium perfoliatum L., фитомелиорация, агроэкологическая адаптация, биомасса, плодородие почвы.
Abstract. This study aimed to evaluate the ecological significance of non-traditional plants in the rehabilitation of degraded soils. The perennial, high-biomass-producing and ecologically adaptable species Silphium perfoliatum L. was selected as the study object. Field experiments were conducted during 2023-2025 under the agroecological conditions of the Samarkand and Andijan --- 511 --- regions of Uzbekistan. The effects of sowing time, sowing depth, and row spacing on field germination, vegetative development, generative traits, and biomass productivity were investigated. The results showed that autumn sowing created favorable conditions for seed germination and early plant development, providing field germination rates of up to 75.1%. A sowing depth of 1,5-2,0 cm and a row spacing of 90 × 90 cm promoted better vegetative and generative development of the plants. Under this spacing, seed yield reached 9,7 q ha⁻¹, while green biomass productivity reached 1237,8 q ha⁻¹. The obtained results demonstrate that S. perfoliatum L. has considerable potential for establishing ecologically sustainable agroecosystems on degraded soils, improving the efficient use of biological resources, and developing phytoremediation practices.
Keywords: degraded soils, ecological rehabilitation, non-traditional plants, Silphium perfoliatum L., phytoremediation, agroecological adaptation, biomass, soil fertility.