Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 31 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

DEGRADATSIYALANGAN TUPROQLAR SHAROITIDA NOANʼANAVIY OʻSIMLIKLARNING EKOLOGIK AHAMIYATI

Eshmurodova Mavluda, PhD, Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti doktoranti
Tursunov Shermuhammad Nurmamatovich, Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti Samarqand ilmiy-tajriba stansiyasi direktori
O'zbekcha

DEGRADATSIYALANGAN TUPROQLAR SHAROITIDA NOANʼANAVIY OʻSIMLIKLARNING EKOLOGIK AHAMIYATI

Annotatsiya. Ushbu tadqiqot degradatsiyalangan tuproqlarni ekologik reabilitatsiya qilishda noanʼanaviy oʻsimliklardan foydalanishning ahamiyatini baholashga qaratilgan. Tadqiqot obyekti sifatida yuqori biomassa hosil qiluvchi, koʻp yillik va ekologik moslashuvchan Silphium perfoliatum L. oʻsimligi tanlandi. Dala tajribalari 2023-2025 yillarda Samarqand va Andijon viloyatlarining agroekologik sharoitlarida olib borildi. Tadqiqotda ekish muddati, ekish chuqurligi hamda qator oraligʻining oʻsimliklarning unishi, vegetativ rivojlanishi, generativ koʻrsatkichlari va biomassa hosildorligiga taʼsiri oʻrganildi. Natijalarga koʻra, kuzgi ekish muddatlari urugʻlarning unib chiqishi va dastlabki rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratib, 75,1% gacha dala unuvchanligini taʼminladi. 1,5-2,0 sm ekish chuqurligi hamda 90 × 90 sm qator oraligʻida oʻsimliklarning vegetativ va generativ rivojlanishi yuqori boʻldi. Mazkur variantda urugʻhosildorligi 9,7 s/ga, yashil biomassa 1237,8 s/ga gacha yetdi. Olingan natijalar S. perfoliatum L. ning degradatsiyalangan tuproqlarda ekologik barqaror agrotsenozlarni shakllantirish, biologik resurslardan samarali foydalanish va fitomeliorativ tadbirlarni rivojlantirish uchun istiqbolli oʻsimlik ekanligini koʻrsatadi.

Kalit so'zlar: degradatsiyalangan tuproqlar, ekologik reabilitatsiya, noanʼanaviy oʻsimliklar, Silphium perfoliatum L., fitomelioratsiya, agroekologik moslashuv, biomassa, tuproq unumdorligi.

Русский

ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ НЕТРАДИЦИОННЫХ РАСТЕНИЙ В УСЛОВИЯХ ДЕГРАДИРОВАННЫХ ПОЧВ

Аннотация. Целью настоящего исследования является оценка экологического значения нетрадиционных растений в реабилитации деградированных почв. В качестве объекта исследования выбрано многолетнее, высокобиомассное и экологически адаптивное растение Silphium perfoliatum L. Полевые эксперименты проводились в 2023-2025 годах в агроэкологических условиях Самаркандской и Андижанской областей. Изучалось влияние сроков посева, глубины заделки семян и ширины междурядий на полевую всхожесть, вегетативное развитие, генеративные показатели и продуктивность биомассы растений. Установлено, что осенние сроки посева создавали благоприятные условия для прорастания семян и начального развития растений, обеспечивая полевую всхожесть до 75,1%. Оптимальная глубина посева 1,5-2,0 см и схема размещения 90 × 90 см способствовали лучшему формированию вегетативных и генеративных органов. При данной схеме урожайность семян достигала 9,7 ц/га, а продуктивность зелёной биомассы -1237,8 ц/га. Полученные результаты свидетельствуют о перспективности S. perfoliatum L. для формирования экологически устойчивых агроценозов на деградированных почвах, эффективного использования биологических ресурсов и развития фитореабилитационных мероприятий.

Ключевые слова: деградированные почвы, экологическая реабилитация, нетрадиционные растения, Silphium perfoliatum L., фитомелиорация, агроэкологическая адаптация, биомасса, плодородие почвы.

English

ECOLOGICAL SIGNIFICANCE OF NON-TRADITIONAL PLANTS UNDER DEGRADED SOIL CONDITIONS

Abstract. This study aimed to evaluate the ecological significance of non-traditional plants in the rehabilitation of degraded soils. The perennial, high-biomass-producing and ecologically adaptable species Silphium perfoliatum L. was selected as the study object. Field experiments were conducted during 2023-2025 under the agroecological conditions of the Samarkand and Andijan --- 511 --- regions of Uzbekistan. The effects of sowing time, sowing depth, and row spacing on field germination, vegetative development, generative traits, and biomass productivity were investigated. The results showed that autumn sowing created favorable conditions for seed germination and early plant development, providing field germination rates of up to 75.1%. A sowing depth of 1,5-2,0 cm and a row spacing of 90 × 90 cm promoted better vegetative and generative development of the plants. Under this spacing, seed yield reached 9,7 q ha⁻¹, while green biomass productivity reached 1237,8 q ha⁻¹. The obtained results demonstrate that S. perfoliatum L. has considerable potential for establishing ecologically sustainable agroecosystems on degraded soils, improving the efficient use of biological resources, and developing phytoremediation practices.

Keywords: degraded soils, ecological rehabilitation, non-traditional plants, Silphium perfoliatum L., phytoremediation, agroecological adaptation, biomass, soil fertility.

Fayllar

degradatsiyalangan-tuproqlar-sharoitida-noananaviy-osimlik.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 03.00.00-Biologiya fanlari
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 31 Aug 2026
Tashkilot Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti
ID 61156-1794044156
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.
Ilmiy ID-lar