Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 31 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

“SHOHNOMA”NING XORIJIY TILLARGA TARJIMALARI VA INGLIZCHA TARJIMALARDAGI OʻZIGA XOSLIK

Toʻraboyeva Hakima Usmonjon qizi, Namangan davlat universiteti tayanch doktoranti, Namangan, Oʻzbekiston
O'zbekcha

“SHOHNOMA”NING XORIJIY TILLARGA TARJIMALARI VA INGLIZCHA TARJIMALARDAGI OʻZIGA XOSLIK

Annotatsiya. Maqolada Abulqosim Firdavsiyning “Shohnoma” dostoni xorijiy tillarga tarjima qilinishining tarixiy bosqichlari va uslubiy oʻziga xosligi qiyosiy-tarixiy hamda lingvo-stilistik yondashuv doirasida tadqiq etiladi. Tadqiqot materialini asarning arab, usmoniy turk, gruzin, ozarbayjon, qozoq, turkman, rus, ukrain hamda gʻarbiy Yevropa tillaridagi oʻn ikkita tarjima anʼanasi va Jeyms Atkinson amalga oshirgan inglizcha tarjimalar (1814, 1832) tashkil etdi. Qiyosiy-tarixiy, lingvo-stilistik, komponent va kontekstual tahlil natijasida tarjima anʼanalari toʻrt tipologik guruhga — asliyatga sodiq, kompozitsion moslashtiruvchi, milliy-adaptiv va poetik- kodni almashtiruvchi guruhlarga — ajratildi. Atkinson tarjimasi misolida forsiy poetik figurlar, giperbolalar va zardushtiy-eron mifologik qatlamini ifodalovchi realiyalarning “Heroic Couplet” hamda yambik pentametr qolipiga oʻtkazilishi asoslab berildi. Matndagi “piltan” (fil tanli) kabi anʼanaviy epik sifatlovning ingliz tilida salbiy konnotatsiya kasb etmasligi uchun “lionʼs heart” metaforasi bilan kompensatsiyalanishi aniqlandi. Xulosa sifatida milliy-mifik dostonlarni oʻgirishda lingvistik aniqlik emas, madaniyatlararo poetik va konseptual kodni oʻtkazish hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligi koʻrsatildi.

Kalit so'zlar: “Shohnoma”, Firdavsiy, tarjimashunoslik, Jeyms Atkinson, Rustam dostoni, neoklassitsizm, yambik pentametr, semantik transformatsiya, madaniyatlararo adaptatsiya, realiya, ichkilashtirish, begonalashtirish.

Русский

ИНОСТРАННЫЕ ПЕРЕВОДЫ «ШАХНАМЕ» И СПЕЦИФИКА АНГЛИЙСКИХ ПЕРЕВОДОВ

Аннотация. В статье в рамках сравнительно-исторического и лингвостилистического подхода исследуются исторические этапы и стилистическое своеобразие переводов эпоса Абулькасима Фирдоуси «Шахнаме» на иностранные языки. Материалом исследования послужили двенадцать переводческих традиций — арабская, османско-турецкая, грузинская, азербайджанская, казахская, туркменская, русская, украинская и западноевропейские, — а также английские переводы Джеймса Аткинсона (1814, 1832). В результате сравнительно-исторического, лингвостилистического, компонентного и контекстуального анализа переводческие традиции распределены по четырём типологическим группам: близкие к оригиналу, композиционно адаптирующие, национально-адаптивные и заменяющие поэтический код. На примере перевода Аткинсона обоснован процесс адаптации персидских поэтических фигур, гипербол и реалий зороастрийско-иранского мифологического пласта к канонам «Heroic Couplet» и ямбического пентаметра. Установлено, что традиционный эпический эпитет «пильтан» (обладающий телом слона) компенсируется метафорой «lionʼs heart» во избежание негативных коннотаций в английском языке. Сделан вывод о том, что при переводе национально- мифологических эпосов решающее значение имеет передача не языковой точности, а межкультурного поэтического и концептуального кода.

Ключевые слова: «Шахнаме», Фирдоуси, переводоведение, Джеймс Аткинсон, дастан о Рустаме, неоклассицизм, ямбический пентаметр, семантическая трансформация, межкультурная адаптация, реалия, доместикация, форенизация.

English

FOREIGN TRANSLATIONS OF THE “SHAHNAMEH” AND THE SPECIFICS OF ENGLISH TRANSLATIONS

Abstract. The article examines, within a comparative-historical and linguostylistic framework, the historical stages and stylistic specificity of translating Abulqasim Ferdowsiʼs epic “Shahnameh” into foreign languages. The research material comprises twelve translation traditions — Arabic, Ottoman Turkish, Georgian, Azerbaijani, Kazakh, Turkmen, Russian, Ukrainian and Western European — together with the English translations produced by James Atkinson (1814, 1832). Comparative-historical, linguostylistic, componential and contextual analysis allowed the translation traditions to be grouped into four types: source-faithful, compositionally adaptive, nationally adaptive, and poetic-code substituting. Drawing on Atkinsonʼs text, the study substantiates how Persian poetic --- 899 --- figures, hyperboles and realia representing the Zoroastrian and ancient Iranian mythological layer were transposed into the frameworks of the “Heroic Couplet” and iambic pentameter. It is established that the traditional epic epithet “piltan” (elephant-bodied) is compensated by the metaphor “lionʼs heart” in order to prevent negative connotations in English. The study concludes that translating national-mythological epics depends less on linguistic accuracy than on the transfer of an intercultural poetic and conceptual code.

Keywords: “Shahnameh”, Ferdowsi, translation studies, James Atkinson, epic of Rustam, Neoclassicism, iambic pentameter, semantic transformation, intercultural adaptation, realia, domestication, foreignisation.

Fayllar

shohnomaning-xorijiy-tillarga-tarjimalari-va-inglizcha-tar.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 10.00.00-Filologiya fanlari
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 31 Aug 2026
Tashkilot Namangan davlat universiteti
ID 98905-1794044587
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.
Ilmiy ID-lar