Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Mazkur maqolada manipulyativ hiylalarning qadimgi ritorik anʼanalardan yangi davr falsafasigacha boʻlgan shakllanish jarayoni, ularning mantiqiy, psixologik va lingvistik belgilarining bosqichma-bosqich namoyon boʻlishi tahlil qilinadi. Antik eristika va sofistika, Aristotelning sofistik raddiyalar tasnifi, qadimgi Xitoy stratagemalari, F. Bekon va J. Lokning tildagi noaniqliklarga oid qarashlari hamda A. Shopengauerning eristik dialektika haqidagi mulohazalari oʻzaro aloqadorlikda koʻrib chiqiladi. Tahlil natijasida manipulyativ hiylalarning asosiy tamoyillari mantiqiy qoidalarni ataylab buzish, psixologik taʼsir oʻtkazish va til imkoniyatlaridan maqsadli foydalanish bilan bogʻliq ekani asoslanadi.
Kalit so'zlar: Manipulyativ hiylalar, ritorika, eristika, sofistika, sofistik raddiya, stratagema, mantiqiy xato, psixologik taʼsir, lingvistik noaniqlik, eristik dialektika.
Аннотация. В данной статье анализируется процесс формирования манипулятивных уловок — от античных риторических традиций до философии Нового времени, а также поэтапное проявление их логических, психологических и лингвистических признаков. Во взаимосвязи рассматриваются античная эристика и софистика, аристотелевская классификация софистических опровержений, древнекитайские стратагемы, взгляды Ф. Бэкона и Дж. Локка на неопределенность языка, а также рассуждения А. Шопенгауэра об эристической диалектике. В результате анализа обосновывается, что основные принципы манипулятивных уловок связаны с преднамеренным нарушением логических правил, оказанием психологического воздействия и целенаправленным использованием возможностей языка.
Ключевые слова: манипулятивные уловки, риторика, эристика, софистика, софистическое опровержение, стратагема, логическая ошибка, психологическое воздействие, лингвистическая неопределенность, эристическая диалектика.
Abstract. This article analyses the formation of manipulative tricks from the ancient rhetorical traditions to the philosophy of the modern era, together with the gradual manifestation of their logical, psychological and linguistic features. Ancient eristics and sophistry, Aristotleʼs classification of sophistical refutations, the stratagems of ancient China, the views of F. Bacon and J. Locke on the ambiguity of language and A. Schopenhauerʼs reflections on eristic dialectic are examined in their interrelation. The analysis substantiates that the basic principles of manipulative tricks are connected with the deliberate violation of logical rules, the exertion of psychological pressure and the purposeful exploitation of the resources of language.
Keywords: manipulative tricks, rhetoric, eristics, sophistry, sophistical refutation, stratagem, logical fallacy, psychological influence, linguistic ambiguity, eristic dialectic.