Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Oltingugurt saqlovchi birikmalar neft xomashyosidagi eng muhim qoʻshimchalardan biri boʻlib, motor yoqilgʻilarining sifati, neftni qayta ishlash samaradorligi va yakuniy mahsulotlarning ekologik xususiyatlarini belgilaydi. Ushbu ishda turli neft fraksiyalaridagi oltingugurt birikmalarining kelib chiqishi, tarkibi va taqsimlanishi haqidagi zamonaviy qarashlar umumlashtirilgan. Oltingugurtni aniqlashning analitik usullari, jumladan rentgen-fluorestsent spektrometriya, ultrabinafsha fluorestsensiya, xromatografik va elektrokimyoviy usullar qiyosiy tahlil qilingan. Neft va neft mahsulotlarida oltingugurtli birikmalar mavjudligining texnologik hamda ekologik oqibatlari koʻrib chiqilgan. Gidrotozalash, oksidlovchi, sorbsion, ekstraksion va biotexnologik desulfurizatsiyani oʻz ichiga olgan zamonaviy oltingugurtni yoʻqotish usullari taqqoslangan. Ogʻir neft fraksiyalarini chuqur tozalashning eng istiqbolli yoʻnalishlari selektiv katalitik tizimlar, energiya tejamkor jarayonlar hamda texnologik sikl davomida oltingugurt miqdorini tezkor nazorat qilish imkonini beruvchi zamonaviy analitik platformalarni birlashtiruvchi kompleks usullar ekanligi koʻrsatildi.
Kalit so'zlar: neft, neft mahsulotlari, oltingugurtli birikmalar, desulfurizatsiya, gidrotozalash, analitik nazorat.
Аннотация. Серосодержащие соединения относятся к числу наиболее значимых примесей нефтяного сырья, определяющих качество моторных топлив, эффективность нефтепереработки и экологические характеристики конечной продукции. В работе обобщены современные представления о происхождении, составе и распределении соединений серы в нефтяных фракциях различного типа. Проведён сравнительный анализ методов аналитического определения серы, включая рентгенофлуоресцентную спектрометрию, ультрафиолетовую флуоресценцию, хроматографические и --- 220 --- электрохимические методы. Рассмотрены технологические и экологические последствия присутствия сернистых соединений в нефти и нефтепродуктах. Выполнено сопоставление современных подходов к десульфуризации, включающих гидроочистку, окислительное, сорбционное, экстракционное и биотехнологическое обессеривание. Показано, что наиболее перспективными являются комбинированные методы глубокой очистки тяжёлых нефтяных фракций, основанные на сочетании селективных каталитических систем, энергоэффективных процессов и современных аналитических платформ, обеспечивающих оперативный контроль содержания серы непосредственно в технологическом цикле.
Ключевые слова: нефть, нефтепродукты, серосодержащие соединения, десульфуризация, гидроочистка, аналитический контроль.
Abstract. Sulfur-containing compounds are among the most significant impurities in crude oil, determining the quality of motor fuels, the efficiency of petroleum refining, and the environmental characteristics of final products. This paper summarizes current views on the origin, composition, and distribution of sulfur compounds in different petroleum fractions. A comparative analysis of analytical methods for sulfur determination is presented, including X-ray fluorescence spectrometry, ultraviolet fluorescence, chromatographic, and electrochemical methods. The technological and environmental consequences of the presence of sulfur compounds in crude oil and petroleum products are considered. Modern approaches to desulfurization are compared, including hydrodesulfurization, oxidative, adsorption, extraction, and biotechnological desulfurization. It is shown that the most promising strategies are combined methods for deep purification of heavy petroleum fractions, based on the integration of selective catalytic systems, energy-efficient processes, and modern analytical platforms that provide rapid control of sulfur content directly within the technological cycle.
Keywords: petroleum, petroleum products, sulfur-containing compounds, desulfurization, hydrodesulfurization, analytical control.