Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Mazkur maqolada Rubiaceae Juss. oilasiga mansub, Fargʻona vodiysining tor arealli endem turi hisoblangan Plocama vassilczenkoi (Lincz.) M. Backlund & Thulin turining morfologik, fitogeografik va ekologik xususiyatlari hamda muhofaza masalalari kompleks yoritilgan. 2024–2026-yillarda Namangan va Fargʻona viloyatlarining adir va togʻoldi hududlarida oʻtkazilgan dala tadqiqotlari, TASH va FRU gerbariy fondlari materiallari, shuningdek GBIF, POWO va IPNI xalqaro elektron maʼlumotlar bazalari asosida turning 1915–2025-yillarga oid 34 ta uchrash nuqtasi tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga koʻra, tur asosan Chorkesar (58,8%), Janubiy Chotqol (35,3%) va Sharqiy Oloy (5,9%) botanik-geografik rayonlarida, dengiz sathidan 406– 1221 m balandlik oraligʻida, skeletli va gipslashgan boʻz tuproqlarda tarqalgan boʻlib, uning ekologik optimumi 500–800 m balandlikka toʻgʻri keladi. BIOMOD2 platformasida amalga oshirilgan ensemble bioiqlimiy modellashtirish SSP245 iqlim ssenariysi boʻyicha 2080–2100-yillarga kelib turning tarqalish areali (EOO) 27–38%, egallanish maydoni (AOO) esa 39–53% ga qisqarishini bashorat qildi. GeoCAT vositasi yordamida hisoblangan EOO (≈12 932 km²) va AOO (≈120 km²) koʻrsatkichlari hamda populyatsiyalarning kichik va parchalanganligi asosida tur IUCN mezonlariga koʻra EN (Endangered – Xavf ostida) kategoriyasiga kiritildi. Tadqiqot natijalari asosida in-situ va ex-situ muhofaza chora-tadbirlari, jumladan yangi muhofaza hududlarini tashkil etish, yaylov boshqaruvi, urugʻbankini yaratish va reintroduksiya dasturi ishlab chiqildi.
Kalit so'zlar: Plocama vassilczenkoi, Rubiaceae, endem tur, Fargʻona vodiysi, fitogeografiya, bioiqlimiy modellashtirish, IUCN, muhofaza.
Аннотация. В статье комплексно освещены морфологические, фитогеографические и экологические особенности, а также вопросы охраны Plocama vassilczenkoi (Lincz.) M. Backlund & Thulin — узкоареального эндемичного вида Ферганской долины из семейства Rubiaceae Juss. На основе полевых исследований, проведённых в 2024–2026 гг. в адырных и предгорных районах Наманганской и Ферганской областей, материалов гербарных фондов TASH и FRU, а также международных электронных баз данных GBIF, POWO и IPNI проанализированы 34 точки встречаемости вида за 1915–2025 гг. Согласно результатам исследования, вид распространён преимущественно в Чоркесарском (58,8%), Южно-Чаткальском (35,3%) и Восточно-Алайском (5,9%) ботанико-географических районах, на высотах 406–1221 м над уровнем моря, на скелетных и гипсоносных сероземах; его экологический оптимум приходится на высоты 500–800 м. Ансамблевое биоклиматическое моделирование, выполненное на платформе BIOMOD2, прогнозирует к 2080–2100 гг. при климатическом сценарии SSP245 сокращение площади распространения вида (EOO) на 27–38%, а площади обитания (AOO) — на 39–53%. На основании показателей EOO (≈12 932 км²) и AOO (≈120 км²), рассчитанных с помощью инструмента GeoCAT, а также малочисленности и фрагментированности популяций вид отнесён по критериям МСОП (IUCN) к категории EN (Endangered — находящийся под угрозой исчезновения). По результатам исследования разработаны меры охраны in-situ и ex-situ, включая создание новых охраняемых территорий, регулирование выпаса, создание банка семян и программу реинтродукции.
Ключевые слова: Plocama vassilczenkoi, Rubiaceae, эндемичный вид, Ферганская долина, фитогеография, биоклиматическое моделирование, МСОП (IUCN), охрана.
Abstract. This article presents a comprehensive analysis of the morphological, phytogeographical, and ecological characteristics, as well as the conservation status, of Plocama vassilczenkoi (Lincz.) M. Backlund & Thulin (Rubiaceae), a narrow- range endemic species of the Fergana Valley. Based on field surveys conducted in the Namangan and Fergana regions during 2024– --- 559 --- 2026, herbarium materials from the TASH and FRU collections, and data from the GBIF, POWO, and IPNI international databases, 34 occurrence records spanning 1915–2025 were analyzed. The results show that the species is distributed mainly within the Chorkesar (58.8%), South Chatkal (35.3%), and East Alai (5.9%) botanical-geographical districts at elevations of 406–1221 m, occurring predominantly on skeletal and gypsiferous grey soils, with an ecological optimum at 500–800 m. Ensemble species distribution modeling performed in BIOMOD2 predicted, under the SSP245 climate scenario, a 27–38% reduction in the extent of occurrence (EOO) and a 39–53% reduction in the area of occupancy (AOO) by 2080–2100. Based on EOO (~12,932 km²) and AOO (~120 km²) values calculated using GeoCAT, together with the small and fragmented nature of the populations, the species was assigned to the IUCN category Endangered (EN). A set of in-situ and ex-situ conservation measures, including the establishment of new protected areas, grazing management, seed banking, and a reintroduction program, was developed on the basis of the study results.
Keywords: Plocama vassilczenkoi, Rubiaceae, endemic species, Fergana Valley, phytogeography, species distribution modeling, IUCN, plant conservation.