Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Mazkur maqolada Fabaceae Lindl. oilasiga mansub, Fargʻona vodiysining mintaqaviy endem turi hisoblangan Astragalus namanganicus Popov turining morfologik, fitogeografik va ekologik xususiyatlari hamda muhofaza masalalari kompleks yoritilgan. 2022–2026-yillarda Namangan, Andijon va Fargʻona viloyatlarining adir va togʻoldi hududlarida oʻtkazilgan dala tadqiqotlari, TASH, LE, FRU va MW gerbariy fondlari materiallari (70 dan ortiq namuna), shuningdek GBIF, POWO va Plantarium maʼlumotlar bazalari asosida turning 1925–2026-yillarga oid 250 dan ortiq uchrash nuqtasi tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga koʻra, tur Fargʻona vodiysining toʻrt botanik-geografik rayonida – Janubiy Chotqol (51,2%), Sharqiy Oloy (25,6%), Chorkesar (19,2%) va Qayroqqum–Yozyovon (4,0%) – dengiz sathidan 430–1130 m balandlik oraligʻida, tosh-shagʻalli va gipsli boʻz tuproqlarda tarqalgan boʻlib, ekologik optimumi 550–750 m balandlikka toʻgʻri keladi. 2022–2026-yillarda aniqlangan yangi oʻsish nuqtalari asosida turning maʼlum tarqalish maydoni sezilarli darajada kengaytirilib, EOO koʻrsatkichi 4 099 km² dan 13 561 km² gacha, AOO koʻrsatkichi esa 52 km² dan 264 km² gacha oshirildi. BIOMOD2 platformasida amalga oshirilgan ensemble bioiqlimiy modellashtirish SSP245 iqlim ssenariysi boʻyicha 2080–2100-yillarga kelib turning potensial areali 27–37% ga qisqarishini va optimal balandlik zonasining 550–800 m dan 900–1300 m gacha yuqoriga siljishini bashorat qildi. GeoCAT vositasi yordamida hisoblangan koʻrsatkichlar, populyatsiyalarning kuchli fragmentatsiyasi va doimiy qisqarish tendensiyasi asosida tur IUCN mezonlariga koʻra EN (Endangered – Xavf ostida) kategoriyasiga kiritildi. Tadqiqot natijalari asosida in-situ va ex-situ muhofaza chora-tadbirlari, jumladan yangi muhofaza hududlarini tashkil etish, yaylov boshqaruvi, urugʻbankini yaratish, reintroduksiya dasturi hamda Oʻzbekiston–Qirgʻiziston transchegaraviy hamkorlik mexanizmi ishlab chiqildi.
Kalit so'zlar: Astragalus namanganicus, Fabaceae, endemik tur, Fargʻona vodiysi, fitogeografiya, bioiqlimiy modellashtirish, BIOMOD2, IUCN, EOO, AOO, muhofaza biologiyasi.
Аннотация. В статье комплексно освещены морфологические, фитогеографические и экологические особенности, а также вопросы охраны Astragalus namanganicus Popov — регионального эндемичного вида Ферганской долины из семейства Fabaceae Lindl. На основе полевых исследований, проведённых в 2022–2026 гг. в адырных и предгорных районах Наманганской, Андижанской и Ферганской областей, материалов гербарных фондов TASH, LE, FRU и MW (более 70 образцов), а также баз данных GBIF, POWO и Plantarium проанализировано более 250 точек встречаемости вида за 1925– 2026 гг. Согласно результатам исследования, вид распространён в четырёх ботанико-географических районах Ферганской долины — Южно-Чаткальском (51,2%), Восточно-Алайском (25,6%), Чоркесарском (19,2%) и Кайраккум–Язъяванском (4,0%) — на высотах 430–1130 м над уровнем моря, на каменисто-щебнистых и гипсоносных сероземах; экологический оптимум приходится на высоты 550–750 м. На основе новых точек произрастания, выявленных в 2022–2026 гг., известная площадь распространения вида существенно расширена: показатель EOO увеличен с 4 099 км² до 13 561 км², показатель AOO — с 52 км² до 264 км². Ансамблевое биоклиматическое моделирование на платформе BIOMOD2 прогнозирует к 2080–2100 гг. при климатическом сценарии SSP245 сокращение потенциального ареала на 27–37% и смещение оптимальной высотной зоны вверх — с 550–800 м до 900–1300 м. На основании показателей, рассчитанных с помощью GeoCAT, сильной фрагментации популяций и устойчивой тенденции к сокращению вид отнесён по критериям МСОП (IUCN) к категории EN (Endangered — находящийся под угрозой исчезновения). По результатам исследования разработаны меры охраны in-situ и ex-situ, включая создание новых охраняемых территорий, регулирование выпаса, создание банка семян, программу реинтродукции, а также механизм узбекско-кыргызского трансграничного сотрудничества.
Ключевые слова: Astragalus namanganicus, Fabaceae, эндемичный вид, Ферганская долина, фитогеография, биоклиматическое моделирование, BIOMOD2, МСОП (IUCN), EOO, AOO, биология охраны.
Abstract. This article presents a comprehensive analysis of the morphological, phytogeographical, and ecological characteristics, as well as the conservation status, of Astragalus namanganicus Popov (Fabaceae), a regional endemic species of the Fergana Valley. Based on field surveys conducted in the Namangan, Andijan, and Fergana regions during 2022–2026, more than 70 herbarium specimens from the TASH, LE, FRU, and MW collections, and data from the GBIF, POWO, and Plantarium databases, more than 250 occurrence records spanning 1925–2026 were analyzed. The results show that the species is distributed across four botanical-geographical districts of the Fergana Valley – South Chatkal (51.2%), East Alai (25.6%), Chorkesar (19.2%), and Kayrakkum–Yazyavan (4.0%) – at elevations of 430–1130 m, occurring predominantly on stony-gravelly and gypsiferous grey soils, with an ecological optimum at 550–750 m. Based on newly discovered occurrence points recorded in 2022–2026, the known distribution area was substantially expanded, increasing the extent of occurrence (EOO) from 4,099 km² to 13,561 km² and the area of occupancy (AOO) from 52 km² to 264 km². Ensemble species distribution modeling performed in BIOMOD2 predicted, under the SSP245 climate scenario, a 27–37% reduction in the potential range and an upward shift of the optimal elevation zone from 550–800 m to 900–1300 m by 2080–2100. Based on GeoCAT-derived indices, strong population fragmentation, and an ongoing decline trend, the species was assigned to the IUCN category Endangered (EN). A set of in-situ and ex-situ conservation measures, including the establishment of new protected areas, grazing management, seed banking, a reintroduction program, and an Uzbekistan–Kyrgyzstan transboundary cooperation mechanism, was developed on the basis of the study results.
Keywords: Astragalus namanganicus, Fabaceae, endemic species, Fergana Valley, phytogeography, species distribution modeling, BIOMOD2, IUCN, EOO, AOO, conservation biology.