Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Maqolada ingliz va oʻzbek badiiy matnlarida qoʻllanadigan onomastik birliklarning presuppozitiv mazmun hosil qilish xususiyatlari qiyosiy-pragmatik jihatdan oʻrganiladi. Tadqiqotda atoqli otning badiiy diskursdagi vazifasi shaxs, makon yoki boshqa referentni identifikatsiyalash bilan chegaralanmasligi, uning talqini tarixiy-madaniy bilim, ijtimoiy tajriba, kommunikativ vaziyat va matnning oldingi qismlarida shakllangan axborot bilan uzviy bogʻliq ekanligi asoslanadi. Ingliz adabiyotidan Jane Austinning Pride and Prejudice, Charles Dickensning Great Expectations, oʻzbek adabiyotidan Abdulla Qodiriyning Oʻtkan kunlar hamda Choʻlponning Kecha va kunduz asarlaridagi antroponimik va toponimik birliklar tadqiqot materiali sifatida olindi. Kontekstual, pragmatik, lingvokognitiv va qiyosiy tahlil natijasida onomastik birliklarning tarixiy-madaniy, ijtimoiy-status, etnomadaniy, assotsiativ-baholovchi hamda diskurs-oldingi axborot bilan bogʻliq presuppozitiv xususiyatlari aniqlandi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, badiiy onimning presuppozitiv mazmuni uning lugʻaviy yoki etimologik maʼnosidan bevosita kelib chiqmaydi; mazkur mazmun nom, kontekst va oʻquvchining relevant bilimlari oʻrtasidagi munosabatda yuzaga keladi. Ingliz va oʻzbek badiiy matnlarida bu hodisaning umumiy pragmatik asoslari mavjud boʻlsa-da, uni yuzaga chiqaruvchi tarixiy-madaniy va ijtimoiy omillar muayyan farqlarga ega.
Kalit so'zlar: onomastika, atoqli ot, presuppozitsiya, badiiy diskurs, antroponim, toponim, pragmatika, fon bilim, madaniy kontekst, interpretatsiya.
Аннотация. В статье в сравнительно-прагматическом аспекте рассматриваются особенности формирования пресуппозитивного содержания ономастических единиц в английских и узбекских художественных текстах. Обосновывается, что функция имени собственного в художественном дискурсе не ограничивается идентификацией лица, места или иного референта: его интерпретация тесно связана с историко-культурными знаниями, социальным опытом, коммуникативной ситуацией и информацией, сформированной в предшествующих частях текста. Материалом исследования послужили антропонимы и топонимы из романов «Гордость и предубеждение» Джейн Остин, «Большие надежды» Чарльза Диккенса, «Минувшие дни» Абдуллы Кадыри и «Ночь и день» Чулпана. В результате контекстуального, прагматического, лингвокогнитивного и сравнительного анализа выявлены историко-культурные, социально-статусные, этнокультурные, ассоциативно-оценочные, а также связанные с предшествующим дискурсом пресуппозитивные свойства онимов. Исследование показывает, что пресуппозитивное содержание художественного онима не выводится непосредственно из его лексического или этимологического значения; оно возникает в отношении между именем, контекстом и релевантными знаниями читателя. Несмотря на общность прагматических оснований этого явления в английских и узбекских художественных текстах, историко-культурные и социальные факторы, обусловливающие его, имеют определённые различия.
Ключевые слова: ономастика, имя собственное, пресуппозиция, художественный дискурс, антропоним, топоним, прагматика, фоновые знания, культурный контекст, интерпретация.
Abstract. The article examines the presuppositional potential of onomastic units in English and Uzbek literary texts from a comparative pragmatic perspective. It argues that the function of a proper name in literary discourse is not limited to the identification of a person, place or other referent. Its interpretation is closely connected with historical and cultural knowledge, social experience, communicative context and information introduced in the preceding discourse. The study is based on anthroponyms and toponyms --- 839 --- selected from Jane Austenʼs Pride and Prejudice, Charles Dickensʼs Great Expectations, Abdulla Qodiriyʼs Oʻtkan kunlar and Choʻlponʼs Kecha va kunduz. Contextual, pragmatic, cognitive and comparative methods reveal several presuppositional dimensions of literary names, including historical-cultural, social-status, ethnocultural, associative-evaluative and discourse-based meanings. The findings demonstrate that the presuppositional content of a literary proper name cannot be derived solely from its lexical or etymological meaning; rather, it emerges through the interaction between the name, its textual context and the readerʼs relevant background knowledge. Although English and Uzbek literary texts share common pragmatic mechanisms, the cultural and social sources of presuppositional meaning display significant differences.
Keywords: onomastics, proper name, presupposition, literary discourse, anthroponym, toponym, pragmatics, background knowledge, cultural context, interpretation.