Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 31 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

FARGʻONA VODIYSI REPTILIYALARI GELMINTOFAUNASINING TAKSONOMIK TARKIBI, HUDUDIY DIFFERENSIATSIYASI VA EKOLOGIK TUZILISHI

Ikromov Elmurod Erkinovich, Namangan davlat universiteti katta oʻqituvchisi
Usmonov Bekzod Sidiqjon oʻgʻli
Ikromov Erkin Fayzullyevich
O'zbekcha

FARGʻONA VODIYSI REPTILIYALARI GELMINTOFAUNASINING TAKSONOMIK TARKIBI, HUDUDIY DIFFERENSIATSIYASI VA EKOLOGIK TUZILISHI

Annotatsiya. Koʻp yillik gelmintologik materiallar hamda adabiyot maʼlumotlari asosida Fargʻona vodiysi reptiliyalari gelmintofaunasining taksonomik tarkibi, hududiy tarqalishi va ekologik-funksional tuzilishi tahlil qilindi. Reptiliyalarning faunistik roʻyxatidan lokalitetlarni qayta tanlab olish natijasida Fargʻona vodiysi bilan bogʻliq 44 ta gelmint taksoni hamda mustaqil faunistik shakllar ajratib olindi. Ulardan 34 tasi Nematoda (77,27%), 7 tasi Cestoda (15,91%) va 3 tasi Acanthocephala (6,82%) guruhlariga mansub. Viloyatlar darajasida aniq lokalizatsiyaga ega 39 ta taksondan Namangan viloyatida 27 ta, Fargʻona viloyatida 17 ta va Andijon viloyatida 7 ta takson qayd etildi. Jakkar oʻxshashlik koeffitsienti Namangan–Fargʻona juftligi uchun J=0,158, Andijon–Fargʻona uchun J=0,143 hamda Andijon–Namangan uchun J=0,133 ni tashkil etdi. Faunalar kesishmasi tahlili (Venn diagrammasi) natijalariga koʻra, 18 ta takson faqat Namangan viloyatida, 9 tasi Fargʻona viloyatida va 1 tasi Andijon viloyatida qayd etilgan boʻlib, uchala hudud uchun yagona umumiy komponent Tachygonetria longicollis turi hisoblanadi. Autoxton voyaga yetgan shakllar bilan bir qatorda alloxthon lichinka bosqichlarining mavjudligi Eremias, Phrynocephalus va Trapelus avlodlariga mansub kaltakesaklar parazitlarning trofik tizimlarida oraliq, rezervuar va paratenik boʻgʻinlar vazifasini oʻtashidan dalolat beradi. Aksincha, Testudo horsfieldii gelmintofaunasida toʻgʻri (monoksen) rivojlanish sikliga ega ichak nematodalari ustunlik qiladi. Olingan natijalar shuni koʻrsatadiki, vodiy reptiliyalarining gelmintofaunasi hududiy jihatdan tabaqalashgan tizim boʻlib, uning shakllanishi xoʻjayin taksonomiyasi, biotop, oziqlanish spektri, oraliq xoʻjayinlar bilan aloqalar hamda parazitlarning hayot sikllari orqali belgilanadi.

Kalit so'zlar: Fargʻona vodiysi, Reptilia, gelmintofauna, Nematoda, Cestoda, Acanthocephala, Eremias velox, Testudo horsfieldii, Jakkar indeksi, trofik aloqalar.

Русский

ТАКСОНОМИЧЕСКИЙ СОСТАВ, ТЕРРИТОРИАЛЬНАЯ ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ И ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ СТРУКТУРА ГЕЛЬМИНТОФАУНЫ РЕПТИЛИЙ ФЕРГАНСКОЙ ДОЛИНЫ

Аннотация. Проведён анализ таксономического состава, территориального распределения и эколого- функциональной структуры гельминтофауны рептилий Ферганской долины на основе многолетних гельминтологических материалов и литературных данных. В результате повторной выборки локалитетов из фаунистического списка рептилий выделено 44 таксона гельминтов и самостоятельные фаунистические формы, связанные с Ферганской долиной. Из них 34 относятся к Nematoda (77,27%), 7 - к Cestoda (15,91%) и 3 - к Acanthocephala (6,82%). Среди 39 таксонов с точной локализацией на уровне областей в Наманганской области зарегистрировано 27, в Ферганской - 17 и в Андижанской - 7 таксонов. Коэффициент сходства Жаккара составил J=0,158 для пары Наманган– Фергана, J=0,143 для пары Андижан-Фергана и J=0,133 для пары Андижан–Наманган. Согласно результатам анализа пересечения фаун (диаграмма Венна), 18 таксонов зарегистрированы исключительно в Наманганской области, 9 — в Ферганской и 1 — в Андижанской; при этом единственным общим компонентом для всех трех регионов являлся вид Tachygonetria longicollis. Присутствие наряду с автохтонными половозрелыми формами аллохтонных личиночных стадий свидетельствует о функциях ящериц родов Eremias, Phrynocephalus и Trapelus в качестве промежуточных, резервуарных и паратенических звеньев трофических паразитарных систем. В гельминтофауне Testudo horsfieldii, --- 450 --- напротив, доминируют кишечные нематоды с прямым (моноксенным) циклом развития. Полученные результаты свидетельствуют, что гельминтофауна рептилий долины представляет собой территориально дифференцированную систему, формирование которой определяется таксономией хозяина, биотопом, спектром питания, контактами с промежуточными хозяевами и жизненными циклами паразитов.

Ключевые слова: Ферганская долина, Reptilia, гельминтофауна, Nematoda, Cestoda, Acanthocephala, Eremias velox, Testudo horsfieldii, индекс Жаккара, трофические связи.

English

TAXONOMIC COMPOSITION, TERRITORIAL DIFFERENTIATION AND ECOLOGICAL STRUCTURE OF REPTILE HELMINTHOFAUNA IN THE FERGANA VALLEY

Abstract. The taxonomic composition, territorial distribution, and ecological-functional structure of the helminth fauna of reptiles in the Fergana Valley were analyzed based on long-term helminthological materials and literature data. Reassessment of localities from the faunal records of reptiles resulted in the identification of 44 helminth taxa and independent faunal forms associated with the Fergana Valley. Of these, 34 belong to Nematoda (77.27%), 7 to Cestoda (15.91%), and 3 to Acanthocephala (6.82%). Among the 39 taxa with precise regional localization, 27 were recorded in the Namangan Region, 17 in the Fergana Region, and 7 in the Andijan Region. The Jaccard similarity coefficient was J=0.158 for the Namangan–Fergana pair, J=0.143 for Andijan–Fergana, and J=0.133 for Andijan–Namangan. According to the analysis of faunal overlap (Venn diagram), 18 taxa were recorded exclusively in the Namangan Region, 9 in the Fergana Region, and 1 in the Andijan Region; Tachygonetria longicollis was the only common component shared by all three regions. The occurrence of allochthonous larval stages alongside autochthonous adult forms indicates the roles of lizards of the genera Eremias, Phrynocephalus, and Trapelus as intermediate, reservoir, and paratenic links in trophically transmitted parasitic systems. In contrast, the helminth fauna of Testudo horsfieldii is dominated by intestinal nematodes with a direct (monoxenous) life cycle. Overall, the results demonstrate that the reptile helminth fauna of the valley represents a territorially differentiated system shaped by host taxonomy, biotope, diet composition, interactions with intermediate hosts, and parasite life cycles.

Keywords: Fergana Valley, Reptilia, helminth fauna, Nematoda, Cestoda, Acanthocephala, Eremias velox, Testudo horsfieldii, Jaccard index, trophic relationships.

Fayllar

fargona-vodiysi-reptiliyalari-gelmintofaunasining-taksonomi.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 03.00.00-Biologiya fanlari
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 31 Aug 2026
Tashkilot Namangan davlat universiteti
ID 38557-1794044081
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.
Ilmiy ID-lar