Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 31 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

OʻZBEK BADIIY MATNIDA GENDER KONSEPTOSFERASINING ASSOTSIATIV MAYDONI

Shukurova Matluba Xoshimovna, Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti mustaqil tadqiqotchisi
O'zbekcha

OʻZBEK BADIIY MATNIDA GENDER KONSEPTOSFERASINING ASSOTSIATIV MAYDONI

Annotatsiya. Maqolada oʻzbek badiiy matnida gender konseptosferasining assotsiativ maydoni lingvokognitiv va lingvomadaniy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Assotsiativ maydonning semantik maydondan farqi, uning yadro va periferik qatlamlari, milliy-madaniy xotira hamda individual badiiy tajriba bilan aloqasi yoritiladi. Tahlilda “alla”, “beshik”, “chimildiq”, “belbogʻ”, “chopon”, “surma” kabi birliklarning ayol va erkak konseptlari bilan bilvosita bogʻlanishi koʻrib chiqiladi. Badiiy matnda tayyor milliy assotsiatsiyalarning saqlanishi bilan birga, ularning kontekst taʼsirida yangi estetik mazmun kasb etishi koʻrsatiladi. Shuningdek, assotsiativ reaksiya ijtimoiy meʼyor yoki stereotipni oʻz-oʻzidan tasdiqlamasligi, balki muayyan xotira va tajribadagi bogʻlanishni qayd etishi asoslanadi. Natijada gender maʼnosining koʻpincha predmetning denotativ mazmunidan emas, balki predmet, personaj, makon, emotsiya va baho oʻrtasidagi kontekstual munosabatdan yuzaga kelishi aniqlanadi.

Kalit so'zlar: gender konseptosferasi, assotsiativ maydon, badiiy matn, lingvokulturologiya, kognitiv tilshunoslik, milliy- madaniy birlik, yadro, periferiya.

Русский

АССОЦИАТИВНОЕ ПОЛЕ ГЕНДЕРНОЙ КОНЦЕПТОСФЕРЫ В УЗБЕКСКОМ ХУДОЖЕСТВЕННОМ ТЕКСТЕ

Аннотация. В статье анализируется ассоциативное поле гендерной концептосферы в узбекском художественном тексте с позиций лингвокогнитивного и лингвокультурологического подходов. Рассматриваются отличие ассоциативного поля от семантического, его ядерно-периферийная организация, связь с национально-культурной памятью и индивидуальным художественным опытом. На материале единиц «алла», «бешик», «чимилдик», «белбогʼ», «чопон», «сурма» показывается, каким образом гендерные значения актуализируются опосредованно — через предметы, обряды, родственные отношения, эмоции и оценки. Особое внимание уделяется преобразованию общих ассоциаций в художественном контексте. Делается вывод, что ассоциативная реакция фиксирует существующую связь в памяти носителя языка и не должна автоматически интерпретироваться как социальная норма или стереотип.

Ключевые слова: гендерная концептосфера, ассоциативное поле, художественный текст, лингвокультурология, когнитивная лингвистика, национально-культурная единица, ядро, периферия.

English

THE ASSOCIATIVE FIELD OF THE GENDER CONCEPTUAL SPHERE IN UZBEK LITERARY TEXTS

Abstract. The article examines the associative field of the gender conceptual sphere in Uzbek literary texts from linguocognitive and linguocultural perspectives. It discusses the distinction between associative and semantic fields, their core-periphery structure, and their relation to national-cultural memory and individual literary experience. The analysis focuses on units such as “alla”, “beshik”, “chimildiq”, “belbogʻ”, “chopon”, and “surma”, showing how gender meanings may be activated indirectly through objects, rituals, kinship terms, emotions, and evaluative contexts. Particular attention is paid to the transformation of culturally shared associations within literary discourse. The study argues that an associative response records a connection present in the memory of language users and should not automatically be treated as a social norm or stereotype. Gender meaning in literary discourse is often produced through contextual relations among objects, characters, spaces, emotions, and evaluations.

Keywords: gender conceptual sphere, associative field, literary text, linguoculturology, cognitive linguistics, national-cultural unit, core, periphery.

Fayllar

ozbek-badiiy-matnida-gender-konseptosferasining-assotsiativ.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 10.00.00-Filologiya fanlari
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 31 Aug 2026
Tashkilot Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti
ID 96949-1794044579
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.