Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 31 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

QADIMGI TURKIY YOZMA YODGORLIKLAR TARJIMASIDA EKVIVALENTLIK VA INTERPRETATIV REKONSTRUKSIYA MUAMMOSI

Parpibayev Botirali Raximjon oʻgʻli, Namangan davlat universiteti dotsenti, Filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD)
O'zbekcha

QADIMGI TURKIY YOZMA YODGORLIKLAR TARJIMASIDA EKVIVALENTLIK VA INTERPRETATIV REKONSTRUKSIYA MUAMMOSI

Annotatsiya. Mazkur maqolada qadimgi turkiy yozma yodgorliklarni zamonaviy tillarga tarjima qilishda ekvivalentlik va interpretativ rekonstruksiya muammolari tadqiq etilgan. “Qutadgʻu bilig” va “Devonu lugʻat-it turk” asarlaridagi tarixiy-semantik hamda lingvomadaniy xususiyatga ega birliklarni tarjimada qayta ifodalash masalalari tahlil qilingan. Tarixiy matn bilan zamonaviy oʻquvchi oʻrtasidagi temporal-semantik distansiya tarjimada mazmunning barcha qatlamlarini toʻliq saqlash imkoniyatini cheklashi asoslangan. “Qut”, “törü”, “el”, “alp” kabi birliklar misolida lugʻaviy muqobil tarixiy birlikning semantik va madaniy mazmunini har doim ham toʻliq qamrab olmasligi koʻrsatilgan. Tadqiqotda ekvivalentlikning formal, semantik, pragmatik va lingvomadaniy qatlamlari oʻzaro bogʻliq holda koʻrib chiqilgan. Tahlil natijasida qadimgi turkiy matn tarjimasida ushbu qatlamlarni muvozanatli qayta tiklashga asoslangan kompleks interpretativ ekvivalentlik tamoyilining metodologik ahamiyati yoritilgan. Tarjimon faoliyati tarixiy shakl, konseptual mazmun, kommunikativ vazifa va madaniy kodni zamonaviy idrok maydonida qayta tiklashga qaratilgan interpretativ-rekonstruktiv jarayon sifatida tavsiflangan.

Kalit so'zlar: qadimgi turkiy yozma yodgorliklar, tarjima, ekvivalentlik, interpretativ rekonstruksiya, temporal-semantik distansiya, pragmatik ekvivalentlik, lingvomadaniy ekvivalentlik, kompleks interpretativ ekvivalentlik.

Русский

ПРОБЛЕМА ЭКВИВАЛЕНТНОСТИ И ИНТЕРПРЕТАТИВНОЙ РЕКОНСТРУКЦИИ В ПЕРЕВОДЕ ДРЕВНЕТЮРКСКИХ ПИСЬМЕННЫХ ПАМЯТНИКОВ

Аннотация. В статье исследуются проблемы эквивалентности и интерпретативной реконструкции при переводе древнетюркских письменных памятников на современные языки. Анализируются вопросы передачи в переводе единиц с историко-семантическими и лингвокультурными особенностями, представленных в произведениях «Кутадгу билиг» и «Дивану лугат ат-турк». Обосновывается положение о том, что темпорально-семантическая дистанция между историческим текстом и современным читателем ограничивает возможность полного сохранения всех содержательных слоёв оригинала в переводе. На примере таких единиц, как «qut», «törü», «el», «alp», показано, что лексический эквивалент не всегда способен в полной мере передать их историко-семантическое и культурное содержание. Формальный, семантический, прагматический и лингвокультурный уровни эквивалентности рассматриваются во взаимосвязи. В результате анализа раскрывается методологическое значение принципа комплексной интерпретативной эквивалентности, основанного на сбалансированной реконструкции данных уровней при переводе древнетюркских текстов. Деятельность переводчика характеризуется как интерпретативно-реконструктивный процесс, направленный на воссоздание исторической формы, концептуального содержания, коммуникативной функции и культурного кода в пространстве современного восприятия.

Ключевые слова: древнетюркские письменные памятники, перевод, эквивалентность, интерпретативная реконструкция, темпорально-семантическая дистанция, прагматическая эквивалентность, лингвокультурная эквивалентность, комплексная интерпретативная эквивалентность.

English

THE PROBLEM OF EQUIVALENCE AND INTERPRETATIVE RECONSTRUCTION IN THE TRANSLATION OF OLD TURKIC WRITTEN MONUMENTS

Abstract. This article examines the problems of equivalence and interpretative reconstruction in the translation of Old Turkic written monuments into modern languages. It analyzes the representation in translation of units characterized by historical-semantic and linguocultural features in Kutadgu Bilig and Dīwān Lughāt al-Turk. The study argues that the temporal-semantic distance between a historical text and the modern reader limits the possibility of fully preserving all layers of meaning in translation. Using such units --- 727 --- as qut, törü, el, and alp as examples, it demonstrates that a lexical equivalent does not always fully convey their historical-semantic and cultural content. Formal, semantic, pragmatic, and linguocultural levels of equivalence are considered in their interrelation. The analysis reveals the methodological significance of the principle of complex interpretative equivalence, which is based on the balanced reconstruction of these levels in translating Old Turkic texts. The translatorʼs activity is characterized as an interpretative- reconstructive process aimed at reconstructing historical form, conceptual content, communicative function, and cultural code within the framework of modern perception.

Keywords: Old Turkic written monuments, translation, equivalence, interpretative reconstruction, temporal-semantic distance, pragmatic equivalence, linguocultural equivalence, complex interpretative equivalence.

Fayllar

qadimgi-turkiy-yozma-yodgorliklar-tarjimasida-ekvivalentlik.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 10.00.00-Filologiya fanlari
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 31 Aug 2026
Tashkilot Namangan davlat universiteti
ID 65096-1794044454
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.
Ilmiy ID-lar