Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Maqolada sunʼiy intellekt tizimlari kundalik tanlov jarayonlariga chuqur kirib borayotgan sharoitda shaxs avtonomiyasi qanday oʻzgarayotgani falsafiy-ijtimoiy jihatdan tahlil qilinadi. Tavsiya algoritmlari, qaror qabul qilishni qoʻllab- quvvatlovchi tizimlar va generativ modellarning insonning axborot olish, muqobillarni baholash va qaror qabul qilish bosqichlariga taʼsiri koʻrib chiqilgan. Pew Research Center, Stanford HAI (Ipsos), Reuters Instituti soʻrovlari natijalari hamda Yevropa Ittifoqi va Oʻzbekiston meʼyoriy hujjatlari qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida avtonomiyaning “delegatsiya qilingan”, “kuzatuv ostidagi” va “refleksiv” shakllarini farqlovchi konseptual model taklif etilib, raqamli muhitda inson tanlovi erkinligini himoya qilishga oid tavsiyalar asoslangan.
Kalit so'zlar: shaxs avtonomiyasi, sunʼiy intellekt, algoritmik qaror, tanlov arxitekturasi, gipernudj, avtomatlashtirish ogʻishi, inson nazorati, raqamli etika.
Аннотация. В статье с философско-социальных позиций анализируется трансформация автономии личности в условиях, когда системы искусственного интеллекта всё глубже проникают в повседневные процессы выбора. Рассматривается влияние рекомендательных алгоритмов, систем поддержки принятия решений и генеративных моделей на этапы получения информации, оценки альтернатив и принятия решения. Проведён сравнительный анализ данных опросов Pew Research Center, Stanford HAI (Ipsos), Института Reuters, а также нормативных актов Европейского союза и Узбекистана. Предложена концептуальная модель, различающая «делегированную», «поднадзорную» и «рефлексивную» формы автономии, и обоснованы рекомендации по защите свободы человеческого выбора в цифровой среде.
Ключевые слова: автономия личности, искусственный интеллект, алгоритмическое решение, архитектура выбора, гипернадж, предвзятость автоматизации, человеческий контроль, цифровая этика.
Abstract. The article offers a philosophical and social analysis of how personal autonomy is being transformed as artificial intelligence systems penetrate everyday choice processes. It examines the influence of recommender algorithms, decision support systems and generative models on the stages of information seeking, evaluation of alternatives and decision making. Survey data from the Pew Research Center, Stanford HAI (Ipsos) and the Reuters Institute, together with regulatory acts of the European Union and Uzbekistan, are compared. A conceptual model distinguishing delegated, monitored and reflective forms of autonomy is proposed, and recommendations for protecting the freedom of human choice in the digital environment are substantiated.
Keywords: personal autonomy, artificial intelligence, algorithmic decision, choice architecture, hypernudge, automation bias, human oversight, digital ethics.