Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Annotatsiya: asosiy statistikadan sakkizta geminata, lug'aviy manbalarda ishonchli tasdiqlanmagan ikki birlik (чуқз, важх), shuningdek tahlil qilingan so'zda yagona [ŋ] fonemasi sifatida talaffuz qilinadigan нг harfiy birikmasi chiqarildi. Natijada o'zbek tilidagi so'z oxirida keladigan 162 ta ikki a'zoli konsonant klasterdan iborat asosiy korpus shakllantirildi. Maqolada ularning struktur-fonetik tipologiyasi berilib, sonor va shovqinli (jarangli/jarangsiz) undoshlarning to'qqizta birikish modeli bo'yicha taqsimoti va chastotasi aniqlandi. O'zaro bog'liq, biroq aynan bir xil bo'lmagan ikki jarayon — so'z oxiridagi jarangli shovqinli undoshning pozitsion jarangsizlanishi va undan oldingi undoshning jarangsizlik bo'yicha regressiv assimilyatsiyasi — farqlandi. Yozuv va talaffuz o'rtasidagi tafovut 26 ta klasterda (16,0 %) qayd etildi; ularning to'rttasida (зб, зд, бз, жз) so'z oxiridagi jarangsizlanish regressiv assimilyatsiya uchun sharoit yaratadi. Shuningdek, lab-lab va lab-tish в undoshining maqomi, ғ ning talaffuzi hamda нг birikmasining [ŋ] ga monofonemizatsiyasi muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar: Kalit so'zlar: o'zbek tili, konsonant klaster, so'z oxiri, jarangsizlanish, regressiv assimilyatsiya, sonor undosh, fonotaktika.
Аннотация. Аннотация: из основной статистики исключены восемь геминированных сочетаний, две лексикографически не подтверждённые единицы (чуқз, важх), а также орфографическое сочетание нг, реализуемое в анализируемом слове как единая фонема [ŋ]. В результате основной корпус составил 162 финальных двучленных консонантных кластера узбекского языка. В статье представлена их структурно-фонетическая типология: кластеры распределены по девяти моделям сочетаемости сонорных и шумных (звонких/глухих) согласных, установлена частотность каждой модели. Разграничены два взаимосвязанных, но не тождественных процесса: позиционное оглушение конечного звонкого шумного и регрессивная ассимиляция предшествующего согласного по глухости. Расхождение между написанием и произношением выявлено в 26 кластерах (16,0 %); в четырёх из них (зб, зд, бз, жз) конечное оглушение создаёт условия для регрессивной ассимиляции. Отдельно обсуждаются статус губно-губного и губно-зубного в, реализация ғ и монофонемизация нг в [ŋ]. Материал основан на словарной выборке, ранее описанной Н. Б. Раджаповой и Н. П. Панжиевым и уточнённой по «Ўзбек тилининг изоҳли луғати».
Ключевые слова: Ключевые слова: узбекский язык, консонантный кластер, финальная позиция, конечное оглушение, регрессивная ассимиляция, сонорный согласный, фонотактика.
Abstract. Abstract: Eight geminate combinations, two lexicographically unconfirmed items (чуқз, важх), and the spelling sequence нг, which is realised as the single phoneme [ŋ] in the analysed word, were excluded from the core statistics. The resulting core corpus contains 162 word-final two-member consonant clusters in Uzbek. The article classifies them into nine structural patterns based on combinations of sonorants and voiced/voiceless obstruents and establishes the frequency of each pattern. Two related but distinct processes are separated: positional devoicing of a word-final voiced obstruent and regressive devoicing assimilation affecting the preceding consonant. A mismatch between spelling and pronunciation occurs in 26 clusters (16.0%); in four of them (зб, зд, бз, жз), final devoicing creates the environment for regressive assimilation. The status of bilabial and labiodental в, the realisation of ғ, and the monophonemic interpretation of нг as [ŋ] are discussed separately.
Keywords: Key words: Uzbek language, consonant cluster, word-final position, final devoicing, regressive assimilation, sonorant consonant, phonotactics.