Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Mazkur tadqiqot Namangan viloyati sheva arealining shakllanish tarixi, uning etnogenetik, etnolisoniy va areal-lingvistik xususiyatlarini zamonaviy lisoniy yondashuvlar asosida har tomonlama ochib berishga bag‘ishlangan. Unda Namangan vohasi dialektlari o‘zbek tilining qarluq va qipchoq lahjalari tutashgan o‘ziga xos o‘tish zonasi ekanligi, bu jarayon qadimgi turkiy qabilalar migratsiyasi hamda mahalliy substrat qatlamlari bilan chambarchas bog‘liqligi ilmiy dalillar asosida yoritilgan. Ishda mazkur shevalarning fonetik, leksik-semantik va morfologik tizimidagi tafovutlar, lahjalararo interferensiya hodisalari hamda ularning tarqalish izoglossalari tahlil qilingan. Shuningdek, viloyat hududining ko‘p asrlik tarixiy-etnik jarayonlari, tojik, qirg‘iz, qozoq va boshqa qardosh hamda noqardosh xalqlar bilan kechgan zich etnomuloqotlar natijasida yuzaga kelgan polietnik va polilingvistik makonning lisoniy manzarasi keng ochib berilgan. Namangan toponimiyasining kelib chiqishi, uning etnotoponimik qatlamlari, ma’muriy-hududiy bo‘linish tarixidagi o‘zgarishlar, qadimgi tarixiy yodgorliklar atrofidagi hududlarda yashovchi urug‘-qabilalarning tarqalish arealari chuqur o‘rganilgan. Matnda tillararo munosabatlarning faol ko‘rinishlari bo‘lgan bilingvizm, lisoniy integratsiya va konvergensiya jarayonlarining dialektal nutqqa ta’siri, shuningdek, hududiy so‘zlashuv nutqi va folklor leksikasining lingvistik tabiatiga doir muhim nazariy xulosalar chiqarilgan.
Kalit so'zlar: areal, qarluq va qipchoq lahjalari, o‘tish zonasi, areal lingvistika, etnogenetik va etnolisoniy jarayonlar, lisoniy tafovutlar, izoglossalar, etnotoponimika, bilingvizm, lisoniy integratsiya, konvergensiya, dialektal korpus.
Аннотация. Данное исследование посвящено всестороннему освещению истории формирования, этногенетических, этнолингвистических и ареально-лингвистических особенностей ареала говоров Наманганской области на основе современных лингвистических подходов. В работе на основе научных данных обосновано, что диалекты Наманганского оазиса представляют собой своеобразную переходную зону пересечения карлукского и кыпчакского диалектов узбекского языка, и этот процесс тесно связан с миграциями древних тюркских племен и местными субстратными пластами. В исследовании проанализированы фонетические, лексико-семантические и морфологические различия в данных говорах, явления междиалектной интерференции, а также изоглоссы их распространения. Кроме того, широко раскрыта лингвистическая картина полиэтнического и полилингвального пространства, сформировавшегося в результате многовековых историко-этнических процессов и тесного этнокультурного общения населения региона с таджикским, киргизским, казахским и другими родственными и неродственными народами. Глубоко изучены происхождение наманганской топонимики, ее этнотопонимические пласты, изменения в истории административно-территориального деления, а также ареалы расселения племен, проживающих вокруг древних исторических памятников. На основе влияния билингвизма, языковой интеграции и конвергенции – активных форм меъязыковых отношений – на диалектную речь сделаны важные теоретические выводы о лингвистической природе региональной разговорной речи и фольклорной лексики.
Ключевые слова: ареал, карлукский и кыпчакский диалекты, переходная зона, ареальная лингвистика, этногенетические и этнолингвистические процессы, лингвистические различия, изоглоссы, этнотопонимика, билингвизм, языковая интеграция, конвергенция, диалектный корпус.
Abstract. This study is dedicated to comprehensively exploring the formation history, ethnogenetic, ethnolinguistic, and areal-linguistic features of the Namangan dialect area based on modern linguistic approaches. It scientifically proves that the dialects of the Namangan oasis represent a unique transition zone where the Karluk and Kipchak dialects of the Uzbek language intersect, a process closely linked to ancient Turkic tribal migrations and local substrate layers. The research analyzes phonetic, lexico-semantic, and morphological variations within these dialects, inter-dialectal interference phenomena, and their distribution isoglosses. Furthermore, it broadly reveals the linguistic landscape of a multi-ethnic and multilingual space formed through centuries-long historical-ethnic processes and close ethnocommunication between the region's population and Tajik, Kyrgyz, Kazakh, and other related and unrelated peoples. The study thoroughly examines the origin of Namangan toponymy, its ethnotoponymic layers, changes in administrative-territorial divisions, and the distribution areas of tribes inhabiting locations around ancient historical monuments. Based on the impact of bilingualism, linguistic integration, and convergence – active forms of intercultural and interlingual relations – on dialectal speech, important theoretical conclusions are drawn regarding the linguistic nature of regional colloquial speech and folklore vocabulary.
Keywords: areal, Karluk and Kipchak dialects, transition zone, areal linguistics, ethnogenetic and ethnolinguistic processes, linguistic variations, isoglosses, ethnotoponymy, bilingualism, linguistic integration, convergence, dialectal corpus.