Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Mazkur maqolada oʻzbek tilidagi «Koʻngil» va «Jon» komponentli frazeologik birliklarning mental mazmuni va etnomadaniy xususiyatlari rus tilidagi «сердце» va «душа» birliklari bilan qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotda 150 dan ortiq frazeologik birlik asosida konseptual freym va metaforik modellar aniqlanadi. Material oʻzbek va rus tillarining lugʻatlari hamda korpuslaridan olingan. Konseptual-metaforik, qiyosiy, semantik va korpus tahlili usullari qoʻllanildi. Natijalar «Koʻngil» makrokonseptining emotsional, kognitiv va irodaviy ma’nolarni yagona mental makonda birlashtirishini koʻrsatdi. Konteyner, somatik, predmetli va ornitomorf metaforalar oʻrtasidagi izomorf va allomorf belgilar aniqlandi. Yashirin semantik lakunalar va pragmatik nomutanosibliklar tillararo hamda sotsiomadaniy interferensiyaga sabab boʻlishi mumkin. Natijalar oʻzbek tilida soʻzlashuvchi talabalarga rus tilini etnomadaniy yoʻnaltirilgan holda oʻqitishda qoʻllanishi mumkin.
Kalit so'zlar: kognitiv lingvistika, lingvomadaniyatshunoslik, frazeologik birlik, konseptual metafora, qiyosiy tahlil, oʻzbek tili, rus tili.
Аннотация. В статье представлен сопоставительный анализ ментального содержания и этнокультурной специфики фразеологических единиц с компонентами «Koʻngil» и «Jon» в узбекском языке и их функционально- семантических аналогов в русском языке («Сердце» и «Душа»). На материале более 150 единиц, отобранных из узбекских и русских лексикографических источников и корпусов, выявляются концептуальные фреймы и метафорические модели, структурирующие эмоциональную, психологическую и духовную сферы. Использованы методы концептуально- метафорического, сопоставительного, семантического и корпусного анализа. Установлено, что «Koʻngil» обладает синкретичной структурой, объединяя эмоциональные, когнитивные и волевые значения. Сопоставление выявило изоморфные и алломорфные признаки контейнерной, соматической, предметной и орнитоморфной метафоризации. Особое значение имеют скрытые семантические лакуны и прагматические асимметрии, способные вызывать межъязыковую и социокультурную интерференцию. Полученные результаты применимы в этноориентированном обучении русскому языку узбекоязычных студентов.
Ключевые слова: когнитивная лингвистика, лингвокультурология, фразеологическая единица, концептуальная метафора, сопоставительный анализ, узбекский язык, русский язык.
Abstract. This article presents a comparative analysis of the mental content and ethnocultural specificity of Uzbek phraseological units containing “Koʻngil” and “Jon” and their functional-semantic analogs in Russian, primarily “сердце” and “душа”. More than 150 units from Uzbek and Russian dictionaries and corpora constitute the empirical material. Conceptual- metaphor, comparative, semantic, and corpus-based methods are applied to identify conceptual frames and metaphorical models structuring emotional, psychological, and spiritual experience. The results show that the Uzbek macro-concept “Koʻngil” has a syncretic structure integrating emotional, cognitive, and volitional meanings. The analysis reveals isomorphic and allomorphic features of container, somatic, object-based, and ornithomorphic metaphors. Particular attention is paid to hidden semantic lacunae and pragmatic asymmetries that may cause linguistic and sociocultural interference. The findings have practical value for ethnoculturally oriented Russian-language teaching among Uzbek-speaking students and for preventing intercultural misunderstanding.
Keywords: cognitive linguistics, linguoculturology, phraseological unit, conceptual metaphor, comparative analysis, Uzbek language, Russian language.