Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Мақолада Ўзбекистоннинг табиий-иқлимий шароитлари турлича бўлган ҳудудларда яшовчи 15–17 ёшли ўсмирлар организмининг вегетатив регуляцияси ва адаптацион имкониятларининг хусусиятлари қиёсий баҳоланган. Тадқиқотга Қорақалпоғистон Республикаси, Бухоро ва Тошкент вилоятларида яшовчи ўсмирлар жалб қилинди. Вегетатив нерв тизимининг функционал ҳолати кардиоинтервалография усули ёрдамида баҳоланиб, Mo, AMo, ΔX ва кучланиш индекси (КИ) кўрсаткичлари таҳлил қилинди. Олинган маълумотлар организмнинг функционал ҳолати хусусиятлари ва тадқиқот ҳудудларидаги табиий-иқлимий юклама даражаси билан биргаликда кўриб чиқилди. Ўсмирларнинг функционал ҳолати ва адаптацион имкониятларида ҳудудий фарқлар аниқланди. Комплекс баҳолаш натижаларига кўра, энг қулай функционал ҳолат Тошкент вилоятида (3 балл), оралиқ функционал юклама даражаси Бухоро вилоятида (2 балл), Қорақалпоғистон Республикасида эса адаптацион механизмлар зўриқишининг кўпроқ ифодаланиши (1 балл) қайд этилди. Иқлимий юклама индекси Қорақалпоғистон Республикасида 80,0, Бухоро вилоятида 58,5 ва Тошкент вилоятида 9,5 ни ташкил этди. Олинган натижалар ўсмирларнинг функционал ҳолати ва адаптацион имкониятларини комплекс баҳолашда ҳудудларнинг табиий-иқлимий хусусиятларини ҳисобга олиш зарурлигини кўрсатади. Аниқланган фарқлар ҳудудий тенденцияларни акс эттиради ва муайян иқлимий омил билан вегетатив регуляциядаги ўзгаришлар ўртасидаги тўғридан-тўғри сабабий боғлиқликни исботламайди.
Kalit so'zlar: ўсмирлар, вегетатив регуляция, кардиоинтервалография, зўриқиш индекси, адаптацион имкониятлар, функционал ҳолат, иқлимий юклама, табиий-иқлимий шароитлар, Қорақалпоғистон Республикаси, Бухоро вилояти, Тошкент вилояти.
Аннотация. В статье представлена сравнительная оценка особенностей вегетативной регуляции и адаптационных возможностей организма подростков 15–17 лет, проживающих в регионах Узбекистана с различающимися природно-климатическими условиями. В исследование были включены подростки из Республики Каракалпакстан, Бухарской и Ташкентской областей. Функциональное состояние вегетативной нервной системы оценивали методом кардиоинтервалографии с анализом показателей Mo, AMo, ΔX и индекса напряжения (ИН). Полученные данные рассматривались совместно с характеристиками функционального состояния организма и уровнем природно-климатической нагрузки исследуемых территорий. Установлены региональные различия в функциональном состоянии и адаптационных возможностях подростков. По результатам комплексной оценки наиболее благоприятное функциональное состояние отмечено в Ташкентской области (3 балла), промежуточный уровень функциональной нагрузки — в Бухарской области (2 балла), тогда как в Республике Каракалпакстан выявлена большая выраженность напряжения адаптационных механизмов (1 балл). Значения индекса климатической нагрузки составили 80,0 в Республике Каракалпакстан, 58,5 в Бухарской области и 9,5 в Ташкентской области. Полученные результаты указывают на необходимость учитывать региональные природно-климатические особенности при комплексной оценке функционального состояния и адаптационных возможностей подростков. Выявленные различия отражают региональные тенденции и не являются доказательством прямой причинно-следственной связи между отдельным климатическим фактором и изменениями вегетативной регуляции.
Ключевые слова: подростки, вегетативная регуляция, кардиоинтервалография, индекс напряжения, адаптационные возможности, функциональное состояние, климатическая нагрузка, природно-климатические условия, Республика Каракалпакстан, Бухарская область, Ташкентская область.
Abstract. The article presents a comparative assessment of the characteristics of autonomic regulation and adaptive capacities in adolescents aged 15–17 living in regions of Uzbekistan with different natural and climatic conditions. The study included adolescents from the Republic of Karakalpakstan, Bukhara Region, and Tashkent Region. The functional state of the autonomic nervous system was assessed using cardiointervalography, with analysis of Mo, AMo, ΔX, and the stress index (SI). The obtained data were considered together with the characteristics of the functional state of the body and the level of natural and climatic load in the studied territories. Regional differences in the functional state and adaptive capacities of the adolescents were identified. According to the comprehensive assessment, the most favorable functional state was observed in Tashkent Region (3 points), an intermediate level of functional load was found in Bukhara Region (2 points), whereas a greater degree of tension of adaptive mechanisms was observed in the Republic of Karakalpakstan (1 point). The climate load index was 80.0 in the Republic of Karakalpakstan, 58.5 in Bukhara Region, and 9.5 in Tashkent Region. The findings indicate the importance of considering regional natural and climatic characteristics when conducting a comprehensive assessment of the functional state and adaptive capacities of adolescents. The identified differences reflect regional trends and do not constitute evidence of a direct causal relationship between a specific climatic factor and changes in autonomic regulation.
Keywords: adolescents, autonomic regulation, cardiointervalography, stress index, adaptive capacities, functional state, climatic load, natural and climatic conditions, Republic of Karakalpakstan, Bukhara Region, Tashkent Region.