Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Mazkur maqolada axloqiy me’yor tushunchasining ijtimoiy-falsafiy mazmuni, uning jamiyat va shaxs munosabatlarini tartibga solishdagi oʻrni hamda qadriyatlar tizimi bilan dialektik aloqadorligi tadqiq etilgan. Axloqiy me’yorlarning ijtimoiy genezisi, tarixiy oʻzgaruvchanligi, imperativ, aksiologik, regulyativ, integrativ va tarbiyaviy funksiyalari falsafiy yondashuvlar asosida tahlil qilingan. Axloqiy me’yorning huquqiy, diniy, korporativ va boshqa ijtimoiy me’yorlardan farqli xususiyatlari ochib berilib, uning tashqi ijtimoiy talabdan shaxsning ichki e’tiqodi va mas’uliyatiga aylanish mexanizmi asoslangan. Tadqiqot natijasida axloqiy me’yor jamiyat tomonidan e’tirof etilgan qadriyatlarni individual xulq-atvor mezonlariga aylantiruvchi aksiologik-regulyativ mexanizm sifatida talqin etilgan. Shuningdek, globallashuv va raqamlashuv sharoitida axloqiy me’yorlarning barqaror yadrosi bilan ularning tarixiy-madaniy shakllari oʻrtasidagi dialektik munosabatga doir mualliflik pozitsiyasi ilgari surilgan.
Kalit so'zlar: axloq, axloqiy me’yor, ijtimoiy me’yor, qadriyat, axloqiy ong, xulq-atvor, burch, vijdon, mas’uliyat, ijtimoiy nazorat, interiorizatsiya, ijtimoiy munosabat.
Аннотация. В статье исследуются социально-философское содержание понятия нравственной нормы, её место в регулировании отношений между личностью и обществом, а также диалектическая взаимосвязь с системой ценностей. На основе философских подходов анализируются социальный генезис, историческая изменчивость, императивная, аксиологическая, регулятивная, интегративная и воспитательная функции нравственных норм. Раскрываются отличительные особенности нравственных норм по отношению к правовым, религиозным, корпоративным и другим социальным нормам, обосновывается механизм превращения внешнего общественного требования во внутреннее убеждение и ответственность личности. В результате исследования нравственная норма определяется как аксиологически-регулятивный механизм, преобразующий общественно признанные ценности в критерии индивидуального поведения. Обоснована авторская позиция относительно диалектики устойчивого ценностного ядра нравственных норм и историко-культурных форм их проявления в условиях глобализации и цифровизации.
Ключевые слова: мораль, нравственная норма, социальная норма, ценность, нравственное сознание, поведение, долг, совесть, ответственность, социальный контроль, интериоризация, общественные отношения.
Abstract. This article examines the socio-philosophical content of the concept of moral norm, its role in regulating relations between the individual and society, and its dialectical relationship with the system of values. The social genesis, historical variability, imperative, axiological, regulatory, integrative and educational functions of moral norms are analyzed from a philosophical perspective. The study identifies the distinctive characteristics of moral norms in comparison with legal, religious, corporate and other social norms and explains the mechanism through which an external social requirement becomes an individual’s internal conviction and moral responsibility. As a result, a moral norm is interpreted as an axiological-regulatory mechanism that transforms socially recognized values into criteria of individual behaviour. The article also advances an authorial position concerning the dialectical relationship between the relatively stable value core of moral norms and the historically changing cultural forms of their manifestation under the conditions of globalization and digitalization.
Keywords: morality, moral norm, social norm, value, moral consciousness, behaviour, duty, conscience, responsibility, social control, internalization, social relations.