Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 09 Sep 2026 | Maqola Ochiq kirish

O‘ZBEK VA OZARBAYJON XALQ QO‘SHIQLARIDA “SUV” VA UNING SEMANTIKASI

Mashrapova Gulsanam Axadovna, Qo'qon universiteti Andijon filiali
O'zbekcha

O‘ZBEK VA OZARBAYJON XALQ QO‘SHIQLARIDA “SUV” VA UNING SEMANTIKASI

Annotatsiya. Maqolada o‘zbek xalq lirik qo‘shiqlari va ozarbayjon bayatilarida suv obrazining poetik-semantik xususiyatlari qiyosiy-tipologik jihatdan tadqiq etilgan. Suv va u bilan bog‘liq daryo, ariq kabi obrazlarning lirik matndagi ma’nolari, shuningdek, suvning harakati va sifat-holatiga asoslangan semantik ko‘chimlar tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida suvning oqishi kontekstga ko‘ra davomiylik, sog‘inch, intizorlik, beqarorlik va bevafolik kabi ma’nolarni ifodalashi, daryoning esa ajratuvchi makon sifatida ayriliq semantikasini yuzaga keltirishi aniqlandi. Ozarbayjon bayatilarida Araz bilan bog‘liq ayriliq tarixiy-milliy mazmun kasb etsa, o‘zbek xalq qo‘shiqlarida daryo obrazi intim-lirik ayriliq va visolga yetishish yo‘lidagi to‘siq bilan bog‘lanishi kuzatildi. Shuningdek, o‘zbek xalq qo‘shiqlaridagi tiniq–loyqa qarama-qarshiligi suvning tabiiy sifatlari insonning ruhiy holati va ishqiy kechinmalarini obrazlantirish vositasiga aylanishini ko‘rsatdi. Qiyosiy tahlil asosida har ikki xalq lirikasidagi tipologik mushtaraklik suvga tegishli tayyor ramziy ma’nolarning aynan takrorlanishida emas, balki uning tabiiy xususiyatlarini inson kechinmalariga ko‘chirishning umumiy poetik mexanizmida namoyon bo‘lishi xulosalangan.

Kalit so'zlar: ‘zbek xalq qo‘shiqlari, ozarbayjon bayatilari, suv semantikasi, daryo, qiyosiy-tipologik tahlil, lirik kechinma.

Русский

ВОДА И ЕЁ СЕМАНТИКА В УЗБЕКСКИХ И АЗЕРБАЙДЖАНСКИХ НАРОДНЫХ ПЕСНЯХ

Аннотация. В статье в сравнительно-типологическом аспекте исследуются поэтико-семантические особенности образа воды в узбекских народных лирических песнях и азербайджанских баяты. Анализируются значения воды и связанных с ней образов реки и арыка в лирическом тексте, а также семантические переносы, обусловленные движением и качественным состоянием воды. В результате исследования установлено, что течение воды в зависимости от контекста может выражать значения непрерывности, тоски, ожидания, неустойчивости и неверности, тогда как река как разделяющее пространство актуализирует семантику разлуки. В азербайджанских баяты разлука, связанная с образом Араза, приобретает историко-национальное содержание, в то время как в узбекских народных песнях образ реки связан с интимно-лирической разлукой и препятствием на пути к соединению с возлюбленным. Кроме того, оппозиция «прозрачная — мутная вода» в узбекских народных песнях показывает, как природные свойства воды становятся средством образного выражения душевного состояния и любовных переживаний человека. Сравнительный анализ позволил установить, что типологическая общность двух лирических традиций проявляется не в точном повторении устойчивых символических значений воды, а в общем поэтическом механизме переноса её природных свойств на человеческие чувства и переживания.

Ключевые слова: узбекские народные песни, азербайджанские баяты, семантика воды, река, сравнительно-типологический анализ, лирическое переживание.

English

WATER AND ITS SEMANTICS IN UZBEK AND AZERBAIJANI FOLK SONGS

Abstract. В статье в сравнительно-типологическом аспекте исследуются поэтико-семантические особенности образа воды в узбекских народных лирических песнях и азербайджанских баяты. Анализируются значения воды и связанных с ней образов реки и арыка в лирическом тексте, а также семантические переносы, обусловленные движением и качественным состоянием воды. В результате исследования установлено, что течение воды в зависимости от контекста может выражать значения непрерывности, тоски, ожидания, неустойчивости и неверности, тогда как река как разделяющее пространство актуализирует семантику разлуки. В азербайджанских баяты разлука, связанная с образом Араза, приобретает историко-национальное содержание, в то время как в узбекских народных песнях образ реки связан с интимно-лирической разлукой и препятствием на пути к соединению с возлюбленным. Кроме того, оппозиция «прозрачная — мутная вода» в узбекских народных песнях показывает, как природные свойства воды становятся средством образного выражения душевного состояния и любовных переживаний человека. Сравнительный анализ позволил установить, что типологическая общность двух лирических традиций проявляется не в точном повторении устойчивых символических значений воды, а в общем поэтическом механизме переноса её природных свойств на человеческие чувства и переживания.

Keywords: Uzbek folk songs, Azerbaijani bayatis, semantics of water, river, comparative-typological analysis, lyrical experience.

Fayllar

ozbek-va-ozarbayjon-xalq-qoshiqlarida-suv-va-uning-seman.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 10.00.00-Filologiya fanlari
Jurnal 2026-9-son (sentabr)
Chop etilgan 09 Sep 2026
Tashkilot Qo'qon universiteti Andijon filiali
ID 46283-1788988916
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.
Ilmiy ID-lar
Scopus: -
ResearcherID: -