Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 15 Oct 2026 | Maqola Ochiq kirish

OLTINCHI TARTIBLI XUSUSIY HOSILALI DIFFERENSIAL TENGLAMA UCHUN TO‘G‘RI VA TESKARI MASALALAR

Abdukodirov Abdurashid Tolibjonovich, Farg‘ona davlat universiteti, matematik analiz va differensial tenglamalar kafedrasi dotsenti
Tulqinboyev Tulqinjon Azizjon o‘g‘li, Farg‘ona davlat universiteti, 1-kurs tayanch doktoranti
O'zbekcha

OLTINCHI TARTIBLI XUSUSIY HOSILALI DIFFERENSIAL TENGLAMA UCHUN TO‘G‘RI VA TESKARI MASALALAR

Annotatsiya. Maqolada oltinchi tartibli xususiy hosilali differensial tenglama uchun Koshi masalasi va teskari masala tadqiq qilingan. Asosiy e’tibor berilgan boshlang‘ich shartlarda yechimning mavjudligi va yagonaligi masalalariga qaratilgan. Koshi masalasining qo‘yilishi, boshlang‘ich ma’lumotlarga qo‘yiladigan shartlar va yechimni qurish usuli batafsil bayon etilgan. Ketma-ket almashtirishlar yordamida oltinchi tartibli tenglama ikkinchi tartibli giperbolik tenglamalar sistemasiga keltiriladi. Hosil bo‘lgan Koshi masalalari esa Dalamber tipidagi formulalar va Dyuamel prinsipi yordamida yechiladi. Natijada boshlang‘ich shartlarni qanoatlantiruvchi yagona yechimning oshkor formulasi olingan. Bundan tashqari, Koshi masalasining yechimi asosida qo‘shimcha shart (ortiqcha aniqlovchi shart) bo‘yicha tenglamaning o‘ng tomonini aniqlash haqidagi teskari masala qo‘yilgan va uning bir qiymatli yechiluvchanligi isbotlangan. Olingan natijalar yuqori tartibli xususiy hosilali differensial tenglamalar nazariyasiga hissa qo‘shadi va to‘g‘ri hamda teskari masalalarni o‘rganishda qo‘llanilishi mumkin.

Kalit so'zlar: Koshi masalasi, teskari masala, oltinchi tartibli differensial tenglama, xususiy hosila, yechimning mavjudlik va yagonaligi, Dalamber formulasi.

Русский

ПРЯМАЯ И ОБРАТНАЯ ЗАДАЧИ ДЛЯ ДИФФЕРЕНЦИАЛЬНОГО УРАВНЕНИЯ В ЧАСТНЫХ ПРОИЗВОДНЫХ ШЕСТОГО ПОРЯДКА

Аннотация. В статье исследуются задача Коши и обратная задача для уравнения в частных производных шестого порядка. Основное внимание уделено вопросам существования и единственности решения при заданных начальных условиях. Подробно изложены постановка задачи Коши, условия, налагаемые на начальные данные, и метод построения решения. С помощью последовательных замен уравнение шестого порядка сводится к системе гиперболических уравнений второго порядка, а полученные задачи Коши решаются с помощью формул типа Даламбера и принципа Дюамеля. В результате получена явная формула единственного решения, удовлетворяющего начальным условиям. Кроме того, на основе решения задачи Коши сформулирована обратная задача определения правой части уравнения по дополнительному условию (условию переопределения) и доказана её однозначная разрешимость. Полученные результаты вносят вклад в теорию уравнений в частных производных высокого порядка и могут быть применены при исследовании прямых и обратных задач.

Ключевые слова: задача Коши, обратная задача, дифференциальное уравнение шестого порядка, частные производные, существование и единственность решения, формула Даламбера.

English

DIRECT AND INVERSE PROBLEMS FOR A SIXTH-ORDER PARTIAL DIFFERENTIAL EQUATION

Abstract. This article investigates the Cauchy problem and an inverse problem for a sixth-order partial differential equation. The main attention is paid to the existence and uniqueness of the solution under given initial conditions. The statement of the Cauchy problem, the conditions imposed on the initial data, and the method of constructing the solution are presented in detail. Using successive substitutions, the sixth-order equation is reduced to a system of second-order hyperbolic equations, and the resulting Cauchy problems are solved by means of d'Alembert-type formulas and Duhamel's principle. As a result, an explicit formula for the unique solution satisfying the initial conditions is obtained. Furthermore, based on the solution of the Cauchy problem, an inverse problem of determining the right-hand side of the equation from an additional (overdetermination) condition is formulated, and its unique solvability is proved. The results contribute to the theory of higher-order partial differential equations and can be applied to the study of direct and inverse problems.

Keywords: Cauchy problem, inverse problem, sixth-order differential equation, partial derivatives, existence and uniqueness of the solution, d'Alembert formula.

Fayllar

oltinchi-tartibli-xususiy-hosilali-differensial-tenglama-uch.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 01.00.00-Fizika-matematika
Jurnal 2026-10-son (oktabr)
Chop etilgan 15 Oct 2026
Tashkilot Farg‘ona davlat universiteti
ID 53418-1792066094
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.
Ilmiy ID-lar
Scopus: 60129768800