Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Ushbu tadqiqotning maqsadi karlik galaktikalarning fizik xususiyatlari va ulardagi sharsimon yulduz to‘dalari tizimlarining xossalari o‘rtasidagi empirik bog‘lanishlarni aniqlashdan iborat. Tadqiqot 722 ta karlik galaktikani o‘z ichiga olgan avval tuzilgan katalogdan tanlab olingan, sharsimon yulduz to‘dalari populyatsiyasi tasdiqlangan 57 ta karlik galaktika namunasiga asoslangan. Asosiy parametrlar sifatida sharsimon yulduz to‘dalarining umumiy soni va solishtirma chastotasi, galaktikalarning yulduz massasi, absolut yulduz kattaligi, metalliligi, effektiv radiusi hamda markaziy sirt yorqinligi ko‘rib chiqildi. Tadqiqot metodologiyasi Pirson korrelyatsion tahlili, eng kichik kvadratlar usuliga asoslangan oddiy chiziqli regressiya va ko‘p omilli chiziqli regressiyani o‘z ichiga oldi. Olingan natijalar galaktikalarning yulduz massasi bilan sharsimon yulduz to‘dalarining umumiy soni o‘rtasida yaqqol musbat bog‘lanish mavjudligini ko‘rsatdi. Aniqlanishicha, massasi kattaroq va yorqinroq karlik galaktikalarda, odatda, sharsimon yulduz to‘dalari soni ko‘proq bo‘ladi, ayrim kam yorqin tizimlarda esa ularning solishtirma chastotasi yuqoriroq bo‘ladi. Metallilik ham sharsimon yulduz to‘dalari tizimlarining parametrlari bilan statistik jihatdan ahamiyatli bog‘lanishlarni namoyon etdi. Ko‘p omilli chiziqli regressiya modeli sharsimon yulduz to‘dalarining umumiy sonidagi dispersiyaning taxminan 71 foizini tushuntiradi. Tadqiqot natijalari galaktikalarning yulduz komponenti massasi, kimyoviy tarkibi va strukturaviy xususiyatlari sharsimon yulduz to‘dalari tizimlarining kuzatilayotgan xilma-xilligini izohlashda muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Aniqlangan bog‘lanishlar karlik galaktikalarning shakllanishi va evolyutsiyasini keyingi tadqiq etish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so'zlar: karlik galaktikalar, sharsimon yulduz to‘dalari, sharsimon yulduz to‘dalari tizimlari, yulduz massasi, metallilik, sharsimon yulduz to‘dalarining solishtirma chastotasi, korrelyatsion tahlil, chiziqli regressiya.
Аннотация. Целью настоящего исследования является выявление эмпирических зависимостей между физическими характеристиками карликовых галактик и свойствами их систем шаровых скоплений. Исследование основано на выборке из 57 карликовых галактик с подтверждёнными популяциями шаровых скоплений, отобранных из ранее составленного каталога, включающего 722 карликовые галактики. В качестве основных параметров рассматривались общее количество шаровых скоплений, их удельная частота, звёздная масса галактик, абсолютная звёздная величина, металличность, эффективный радиус и центральная поверхностная яркость. Методология исследования включала корреляционный анализ Пирсона, простую линейную регрессию методом наименьших квадратов и множественную линейную регрессию. Полученные результаты выявили выраженную положительную связь между звёздной массой галактик и общим количеством шаровых скоплений. Установлено, что более массивные и яркие карликовые галактики, как правило, содержат больше шаровых скоплений, тогда как более высокие значения их удельной частоты характерны для некоторых малосветимых систем. Металличность также демонстрирует статистически значимые взаимосвязи с параметрами систем шаровых скоплений. Множественная линейная регрессионная модель объясняет приблизительно 71% дисперсии общего количества шаровых скоплений. Результаты исследования свидетельствуют о том, что масса звёздного компонента, химический состав и структурные характеристики галактик играют важную роль в объяснении наблюдаемого разнообразия систем шаровых скоплений. Полученные зависимости могут служить основой для дальнейшего изучения формирования и эволюции карликовых галактик.
Ключевые слова: карликовые галактики, шаровые скопления, системы шаровых скоплений, звёздная масса, металличность, удельная частота шаровых скоплений, корреляционный анализ, линейная регрессия.
Abstract. This study aims to identify empirical relationships between the physical properties of dwarf galaxies and the characteristics of their globular cluster systems. The study is based on a sample of 57 dwarf galaxies with confirmed globular cluster populations, selected from a previously compiled catalog containing 722 dwarf galaxies. The main parameters considered were the total number of globular clusters, globular cluster specific frequency, stellar mass, absolute magnitude, metallicity, effective radius, and central surface brightness of the host galaxies. The methodology included Pearson correlation analysis, simple linear regression using the ordinary least squares method, and multiple linear regression. The results revealed a pronounced positive relationship between the stellar mass of galaxies and the total number of globular clusters. More massive and luminous dwarf galaxies were generally found to host more globular clusters, whereas higher specific frequencies were characteristic of some low-luminosity systems. Metallicity also exhibited statistically significant relationships with globular cluster system parameters. The multiple linear regression model explained approximately 71% of the variance in the total number of globular clusters. The findings indicate that stellar mass, chemical composition, and structural properties of galaxies play important roles in explaining the observed diversity of globular cluster systems. The identified relationships may provide a basis for further investigations into the formation and evolution of dwarf galaxies.
Keywords: dwarf galaxies, globular clusters, globular cluster systems, stellar mass, metallicity, globular cluster specific frequency, correlation analysis, linear regression.