Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 10 Oct 2026 | Maqola Ochiq kirish

PARABOLIK TENGLAMA UCHUN CHEKLI AYIRMALI SXEMALAR

Inomiddinov Sardorbek Nizomiddinovich, NamDU, PhD, katta o'qituvchi
O'zbekcha

PARABOLIK TENGLAMA UCHUN CHEKLI AYIRMALI SXEMALAR

Annotatsiya. Ushbu maqolada parabolik turdagi differensial tenglamalar uchun boshlang‘ich-chegaraviy masalalarni chekli ayirmali sxemalar yordamida taqribiy yechish usullari o‘rganilgan. Xususan, oshkor, sof oshkormas va Krank–Nikolson sxemalarini qurish, ularning approksimatsiya aniqligi hamda turg‘unlik xossalarini tahlil qilish masalalari ko‘rib chiqilgan. Sxemalarning dispersion munosabatlari asosida turg‘unlik shartlari aniqlangan. Oshkor sxemaning shartli turg‘unligi, oshkormas va Krank–Nikolson sxemalarining esa absolyut turg‘unligi asoslab berilgan. Shuningdek, mazkur sxemalarni hisoblash algoritmlari, uch diagonalli algebraik tenglamalar sistemasini progonka usuli bilan yechish hamda hisoblashlarni Mathcad kabi matematik dasturlar yordamida amalga oshirish imkoniyatlari yoritilgan. Olingan natijalar parabolik tenglamalarni sonli yechishda mos chekli ayirmali sxemani tanlash va hisoblash jarayonining samaradorligini baholashga xizmat qiladi.

Kalit so'zlar: parabolik differensial tenglama, boshlang‘ich-chegaraviy masala, chekli ayirmali sxema, oshkor sxema, oshkormas sxema, Krank–Nikolson sxemasi, turg‘unlik, progonka usuli

Русский

КОНЕЧНЫЕ ДИФФЕРЕНЦИАЛЬНЫЕ СХЕМЫ ДЛЯ ПАРАБОЛИЧЕСКИХ УРАВНЕНИЙ

Аннотация. В статье рассматриваются конечно-разностные методы приближённого решения начально-краевых задач для параболических дифференциальных уравнений. Цель исследования состоит в систематическом изложении явной, полностью неявной и схемы Кранка–Николсонa, а также в сопоставлении их аппроксимационных свойств, устойчивости и вычислительных алгоритмов. Методология включает построение пространственно-временной сетки, замену производных конечными разностями, оценку локальной погрешности аппроксимации и анализ устойчивости с помощью гармонических решений. Показано, что явная схема проста в реализации, однако её устойчивость ограничивается условием на шаги сетки. Полностью неявная схема и схема Кранка–Николсонa для классической диффузионной задачи обладают безусловной устойчивостью, но на каждом временном слое требуют решения системы линейных алгебраических уравнений с трёхдиагональной матрицей. Для её эффективного решения может применяться метод прогонки. Численные результаты отдельного эксперимента должны быть рассчитаны автором и включены в окончательную версию статьи

Ключевые слова: параболическое дифференциальное уравнение, начально-краевая задача, конечно-разностная схема, явная схема, неявная схема, схема Кранка–Николсонa, устойчивость, метод прогонки

English

Finite Difference Schemes for a Parabolic Equation

Abstract. This paper considers finite-difference approaches for the approximate solution of initial-boundary value problems for parabolic differential equations. The aim is to present the explicit, fully implicit, and Crank–Nicolson schemes within a consistent methodological framework and to compare their approximation properties, stability, and computational algorithms. The methodology includes constructing a space-time grid, replacing derivatives with finite differences, estimating local truncation error, and examining stability through harmonic solutions. The explicit scheme is straightforward to implement, but its stability is restricted by a condition on the grid steps. For the classical diffusion problem, the fully implicit and Crank–Nicolson schemes are unconditionally stable; each time layer requires solving a tridiagonal system of linear algebraic equations, which can be solved efficiently by the Thomas algorithm. The paper summarizes the principal advantages and limitations of the schemes and proposes criteria for a reproducible computational experiment. Numerical results from an actual experiment should be calculated by the author and added to the final manuscript

Keywords: parabolic differential equation, initial-boundary value problem, finite-difference scheme, explicit scheme, implicit scheme, Crank–Nicolson scheme, stability, Thomas algorithm

Fayllar

parabolik-tenglama-uchun-chekli-ayirmali-sxemalar.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 01.00.00-Fizika-matematika
Jurnal 2026-10-son (oktabr)
Chop etilgan 10 Oct 2026
Tashkilot Namangan davlat universiteti
ID 83444-1791645297
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.
Ilmiy ID-lar