Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 01 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

QUMLI TUPROQLAR SHAROITIDA O‘SADIGAN ODDIY PISTA (Pistacia vera L.) O‘SIMLIGINING BIOGEOKIMYOVIY VA AGROEKOLOGIK TAVSIFI

Tursunaliyeva Mohinur Toxirjon qizi, Qo‘qon davlat universiteti magistranti
Salimova Diyora Yoʻldoshjon qizi, Chirchiq davlat pedagogika universiteti magistranti
O'zbekcha

QUMLI TUPROQLAR SHAROITIDA O‘SADIGAN ODDIY PISTA (Pistacia vera L.) O‘SIMLIGINING BIOGEOKIMYOVIY VA AGROEKOLOGIK TAVSIFI

Annotatsiya. Mazkur tadqiqotning maqsadi Qo‘qon davlat o‘rmon xo‘jaligi Shoberdi o‘rmonchilik bo‘limida tarqalgan qumli tuproqlarning agroekologik va biogeokimyoviy xususiyatlarini baholash hamda ularning oddiy pista (Pistacia vera L.) o‘simligining o‘sishi uchun ekologik ahamiyatini aniqlashdan iborat. Tadqiqot davomida tuproq profilidan olingan namunalarda mexanik tarkib, pH, hajmiy massa, gumus miqdori, yalpi va harakatchan fosfor hamda kaliy, karbonatlar, gips va tuzlar tarkibi aniqlandi. Shuningdek, natriy, kaliy, kaltsiy va temir elementlarining tuproq profilidagi vertikal taqsimlanishi o‘rganildi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Shoberdi o‘rmonchiligi bo‘limi tuproqlari yengil mexanik tarkibli, kuchsiz ishqoriy reaksiyali pH 7,6-7,7, kam gumusli 0,76-0,92 % hamda karbonat-gipsli qumli tuproqlar ekanligi aniqlandi. Tuproq profilida natriy va kaliyning ustki qatlamlarda, kaltsiy va temirning esa quyi qatlamlarda nisbatan ko‘proq to‘planishi elementlarning pedogenetik jarayonlar ta’sirida differensial taqsimlanishini ko‘rsatdi. Harakatchan fosfor miqdorining quyi qatlamda keskin kamayishi, almashinuvchi kaliyning esa nisbatan barqaror saqlanishi tuproqning oziqa rejimida fosfor asosiy cheklovchi omillardan biri ekanligini ko‘rsatdi.
Olingan natijalar Qo‘qon davlat o‘rmon xo‘jaligi qumli tuproqlarining agroekologik va biogeokimyoviy holatini ilmiy baholash, pista plantatsiyalarida oziqa elementlarini samarali boshqarish hamda tuproq unumdorligini saqlashga qaratilgan agrotexnik tadbirlarni takomillashtirish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit so'zlar: Pistacia vera L., oddiy pista, qumli tuproq, agroekologiya, biogeokimyo, makroelementlar, tuproq unumdorligi, Qo‘qon davlat o‘rmon xo‘jaligi.

Русский

БИОГЕОХИМИЧЕСКАЯ И АГРОЭКОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ФИСТАШКИ НАСТОЯЩЕЙ (Pistacia vera L.), ПРОИЗРАСТАЮЩЕЙ В УСЛОВИЯХ ПЕСЧАНЫХ ПОЧВ

Аннотация. Целью настоящего исследования является оценка агроэкологических и биогеохимических особенностей песчаных почв, распространённых на территории Шобердинского лесничества Кокандского государственного лесного хозяйства, а также определение их экологического значения для роста фисташки настоящей (Pistacia vera L.). В ходе исследования в почвенных образцах, отобранных по почвенному профилю, были определены механический состав, pH, объёмная масса, содержание гумуса, валовые и подвижные формы фосфора и калия, а также содержание карбонатов, гипса и солей. Кроме того, изучено вертикальное распределение натрия, калия, кальция и железа в почвенном профиле.
По результатам исследования установлено, что почвы Шобердинского лесничества относятся к лёгким по механическому составу песчаным почвам со слабощелочной реакцией среды (pH 7,6–7,7), низким содержанием гумуса (0,76–0,92 %) и карбонатно-гипсовым типом. Вертикальное распределение элементов показало относительно более высокое содержание натрия и калия в верхних горизонтах, тогда как кальций и железо преимущественно накапливались в нижних слоях, что свидетельствует об их дифференцированном распределении под влиянием педогенетических процессов. Существенное снижение содержания подвижного фосфора в нижнем горизонте при относительно стабильном уровне обменного калия свидетельствует о том, что фосфор является одним из основных лимитирующих факторов питательного режима данных почв.
Полученные результаты могут служить научной основой для оценки агроэкологического и биогеохимического состояния песчаных почв Кокандского государственного лесного хозяйства, рационального управления элементами минерального питания в фисташковых насаждениях и совершенствования агротехнических мероприятий, направленных на сохранение плодородия почв.

Ключевые слова: Pistacia vera L., фисташка настоящая, песчаные почвы, агроэкология, биогеохимия, макроэлементы, плодородие почв, Кокандское государственное лесное хозяйство.

English

BIOGEOCHEMICAL AND AGROECOLOGICAL CHARACTERIZATION OF COMMON PISTACHIO (Pistacia vera L.) GROWING ON SANDY SOILS

Abstract. The aim of this study was to evaluate the agroecological and biogeochemical characteristics of sandy soils distributed in the Shoberdi Forestry Division of the Kokand State Forestry and to determine their ecological significance for the growth of common pistachio (Pistacia vera L.). Soil samples collected from different profile horizons were analyzed for particle-size distribution, pH, bulk density, humus content, total and available phosphorus and potassium, as well as carbonate, gypsum, and salt contents. In addition, the vertical distribution of sodium, potassium, calcium, and iron within the soil profile was investigated.
The results showed that the soils of the Shoberdi Forestry Division are light-textured sandy soils characterized by a slightly alkaline reaction (pH 7.6–7.7), low humus content (0.76–0.92%), and carbonate–gypsum composition. The vertical distribution of elements revealed relatively higher concentrations of sodium and potassium in the upper soil horizon, whereas calcium and iron were more abundant in the lower horizon, indicating differential distribution under the influence of pedogenetic processes. A marked decrease in available phosphorus in the lower horizon, together with a relatively stable level of exchangeable potassium, indicates that phosphorus is one of the principal limiting factors affecting the nutrient regime of these soils.
The obtained results provide a scientific basis for assessing the agroecological and biogeochemical status of sandy soils in the Kokand State Forestry, improving nutrient management in pistachio plantations, and optimizing agronomic practices aimed at maintaining soil fertility.

Keywords: Pistacia vera L., common pistachio, sandy soil, agroecology, biogeochemistry, macroelements, soil fertility, Kokand State Forestry.

Fayllar

qumli-tuproqlar-sharoitida-osadigan-oddiy-pista-pistacia-v.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 03.00.00-Biologiya fanlari
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 01 Aug 2026
Tashkilot Qo‘qon davlat universiteti, Chirchiq davlat pedagogika universiteti .
ID 20235-1785578340
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.