Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. Maqolada “Alpomish” dostonidagi pretsedent nomlarning kontekstual semantikasi va lingvopoetik vazifalari tahlil qilinadi. Material Rustam, Yusuf, Kuntug‘mish, Layli-Majnun, Ali va Ayub nomlari qatnashgan poetik kontekstlardan iborat. Kontekstual, semantik-komponent, lingvopoetik va lingvokulturologik tahlil nomlarning epik-qahramonlik, diniy-axloqiy va mumtoz adabiy xotira qatlamlarini faollashtirishini ko‘rsatdi. Rustam va Ayubda yadro sema nisbatan barqaror, Yusufda esa kontekstga ko‘ra jamol yoki zindon – sinov – najot semalari faollashadi. Qiyosiy va sifatlovchi konstruksiyalar nomning muayyan madaniy belgisini ajratib, baholashni kuchaytiradi.
Kalit so'zlar: pretsedent nom, “Alpomish”, madaniy xotira, lingvopoetika, kontekstual semantika, intertekstuallik, aksiologik baholash.
Аннотация. В статье анализируются контекстуальная семантика и лингвопоэтические функции прецедентных имён в эпосе «Алпомиш». Материал составили контексты с именами Рустам, Юсуф, Кунтугмиш, Лейли-Меджнун, Али и Аюб. Контекстуальный, семантико-компонентный, лингвопоэтический и лингвокультурологический анализ выявил их связь с эпико-героической, религиозно-нравственной и классической литературной памятью. В именах Рустам и Аюб основная оценочная сема относительно устойчива, тогда как Юсуф в разных контекстах актуализирует красоту либо заключение, испытание и ожидание освобождения. Сравнительные и атрибутивные конструкции усиливают конкретный культурный признак имени.
Ключевые слова: прецедентное имя, «Алпомиш», культурная память, лингвопоэтика, контекстуальная семантика, интертекстуальность, аксиологическая оценка
Abstract. The article examines the contextual semantics and linguopoetic functions of precedent names in the Uzbek epic Alpomish. The material comprises contexts containing Rustam, Yusuf, Kuntugmish, Layli-Majnun, Ali, and Ayub. Contextual, semantic-componential, linguopoetic, and linguocultural analyses show that these names activate epic-heroic, religious-ethical, and classical literary memory. Rustam and Ayub retain relatively stable evaluative meanings, whereas Yusuf activates beauty in one context and imprisonment, ordeal, and expected deliverance in another. Comparative and attributive constructions foreground particular cultural features and intensify evaluation.
Keywords: precedent name, Alpomish, cultural memory, linguopoetics, contextual semantics, intertextuality, axiological evaluation.