Namangan davlat universiteti

Ilmiy axborotnomasi

Chop etilgan: 31 Aug 2026 | Maqola Ochiq kirish

REAL JARAYONLARNI MATEMATIK MODELLASHTIRISH VA ULARNI SONLI TAHLIL QILISH

Ergasheva Dilnoza Bahodurovna
O'zbekcha

REAL JARAYONLARNI MATEMATIK MODELLASHTIRISH VA ULARNI SONLI TAHLIL QILISH

Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqolada real jarayonlarni matematik modellashtirishning nazariy asoslari, modelni qurish bosqichlari va uni sonli usullar yordamida tadqiq etish masalalari tizimli ravishda tahlil qilinadi. Real hodisani soddalashtirish, matematik tenglamalar tizimini shakllantirish, model parametrlarini identifikatsiyalash va natijalarni validatsiya qilish jarayonlari yoritiladi. Differensial tenglamalar, optimallashtirish, statistik va ehtimollik modellari hamda ierarxik modellar qoʻllanishining oʻziga xos jihatlari koʻrib chiqiladi. Sonli tahlilda chekli ayirmalar, chekli elementlar, iteratsion va Monte-Karlo usullarining imkoniyatlari tavsiflanadi. Zamonaviy hisoblash texnologiyalari, jumladan Python, MATLAB, parallel hisoblash va grafik vizualizatsiyaning modellashtirishdagi oʻrni asoslanadi. Model adekvatligi, ishonchliligi, noaniqlik va hisoblash xatoliklarini baholashga alohida eʼtibor qaratiladi. Tahlil natijalari matematik modellashtirish murakkab real jarayonlarni tushuntirish, prognozlash va boshqarish uchun samarali ilmiy-amaliy vosita ekanini koʻrsatadi.

Kalit so'zlar: matematik modellashtirish, real jarayonlar, sonli tahlil, differensial tenglamalar, optimallashtirish, sezgirlik tahlili, model adekvatligi, raqamli hisoblash usullari.

Русский

МАТЕМАТИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ РЕАЛЬНЫХ ПРОЦЕССОВ И ИХ ЧИСЛЕННЫЙ АНАЛИЗ

Аннотация. В статье системно рассматриваются теоретические основы математического моделирования реальных процессов, этапы построения модели и вопросы её численного исследования. Раскрываются процедуры упрощения реального явления, формирования системы математических уравнений, идентификации параметров и валидации результатов. Анализируются дифференциальные, оптимизационные, статистические, вероятностные и иерархические модели. Рассматриваются возможности конечно-разностных, конечно-элементных, итерационных и Монте-Карло методов. Особое внимание уделяется применению современных вычислительных технологий, программных средств и визуализации результатов. Отдельно рассматриваются адекватность, достоверность, неопределённость и погрешности численного решения. Показано, что математическое моделирование является эффективным инструментом исследования, прогнозирования и управления сложными процессами.

Ключевые слова: математическое моделирование, реальные процессы, численный анализ, дифференциальные уравнения, оптимизация, анализ чувствительности, адекватность модели, численные методы.

English

MATHEMATICAL MODELING OF REAL PROCESSES AND THEIR NUMERICAL ANALYSIS

Abstract. This paper systematically examines the theoretical foundations of mathematical modeling of real processes, the main stages of model construction, and numerical analysis of model solutions. The study considers simplification of a real phenomenon, formulation of mathematical equations, parameter identification, and model validation. Differential-equation, optimization, statistical, probabilistic, and hierarchical models are discussed. The capabilities of finite-difference, finite-element, iterative, and Monte Carlo methods are outlined. The role of modern computational technologies, software tools, parallel computing, and visualization is highlighted. Particular attention is paid to model adequacy, reliability, uncertainty, and numerical errors. The analysis shows that mathematical modeling provides an effective scientific and practical framework for understanding, forecasting, and controlling complex real processes.

Keywords: mathematical modeling, real processes, numerical analysis, differential equations, optimization, sensitivity analysis, model adequacy, computational methods.

Fayllar

real-jarayonlarni-matematik-modellashtirish-va-ularni-sonli.pdf Yuklab olish

Mobil qurilmada PDF-ni ko'rish uchun ochib oling.

PDF-ni ochish
Ma'lumotlar
Yo'nalish 01.00.00-Fizika-matematika
Jurnal 2026-8-son (avgust)
Chop etilgan 31 Aug 2026
Tashkilot Koʻrsatilmagan
ID 21376-1794049777
Ushbu havola Crossref va ilmiy iqtiboslar uchun rasmiy landing page havolasi hisoblanadi.