Namangan davlat universiteti
Annotatsiya. CRISPR/Cas9 tizimi aniq, samarali va dasturlashtiriladigan genetik o'zgartirishlarni amalga oshirish imkonini berish orqali o'simlik genom muhandisligi sohasida inqilob yasadi. Biroq, genom tahrirlash samaradorligi vektor dizayni, xususan promotorlar va terminatorlar kabi regulyator elementlar bilan bevosita bog'liq. Ushbu elementlar transkripsiya, RNK barqarorligi va oqsil ekspressiyasi darajalarini boshqaradi. Ushbu maqolada o'simliklar uchun CRISPR/Cas9 konstruksiyalarida promotor va terminator tizimlarining keng qamrovli tahlili keltirilgan bo'lib, bir urug‘pallali va ikki urug‘pallali o'simliklar o'rtasidagi farqlar, transkripsion regulyatsiya va vektor optimallashtirish strategiyalariga e'tibor qaratilgan. Sintetik promotor muhandisligi va transkripsion nazorat sohasidagi so'nggi yutuqlar ham muhokama qilinadi. Ushbu regulyator komponentlarni tushunish tahrirlash samaradorligini oshirish va o'simlik biotexnologiyasida CRISPR imkoniyatlarini kengaytirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so'zlar: CRISPR/Cas9, o'simlik genomini tahrirlash, promotor dizayni, terminator ketma-ketliklari, vektor optimallashtirilishi, transkripsion regulyatsiya, bir urug‘pallali va ikki urug‘pallali o'simliklar o'rtasidagi farqlar, sintetik biologiya
Аннотация. Система CRISPR/Cas9 произвела революцию в инженерии генома растений, обеспечив точные, эффективные и программируемые генетические модификации. Тем не менее, эффективность редактирования генома во многом определяется конструкцией вектора, в частности регуляторными элементами — промоторами и терминаторами. Эти элементы управляют транскрипцией, стабильностью РНК и уровнем экспрессии белков. В данной статье представлен комплексный анализ промоторных и терминаторных систем в конструкциях CRISPR/Cas9 для растений с акцентом на различия между однодольными и двудольными растениями, транскрипционную регуляцию и стратегии оптимизации векторов. Также рассматриваются последние достижения в области инженерии синтетических промоторов и транскрипционного контроля. Понимание этих регуляторных компонентов необходимо для максимизации эффективности редактирования и расширения возможностей применения CRISPR в биотехнологии растений.
Ключевые слова: CRISPR/Cas9, редактирование генома растений, архитектура промотора, последовательности терминаторов, оптимизация вектора, транскрипционная регуляция, различия между однодольными и двудольными, синтетическая биология
Abstract. The CRISPR/Cas9 system has revolutionized plant genome engineering by enabling precise, efficient, and programmable genetic modification. However, genome-editing efficiency is strongly influenced by vector design, particularly by regulatory elements such as promoters and terminators. These elements govern transcription, RNA stability, and protein expression. This article provides a comprehensive analysis of the promoter and terminator systems in plant CRISPR/Cas9 constructs, focusing on monocot–dicot differences, transcriptional regulation, and vector optimization strategies. In this review, we discuss recent advances in synthetic promoter engineering and transcriptional control. Understanding these regulatory components is essential for maximizing editing efficiency and expanding CRISPR applications in plant biotechnology.
Keywords: CRISPR/Cas9, plant genome editing, promoter architecture, terminator sequences, vector optimization, transcriptional regulation, monocot-dicot differences, synthetic biology